Als de belangrijkste justitieambtenaar van Oostenrijk dood in het water wordt gevonden, dan is dat opvallend. Als vervolgens meerdere betrokkenen twijfels uiten over de doodsoorzaak, dan roept dat vragen op. Als dan blijkt dat er opmerkelijke keuzes zijn gemaakt in het onderzoek naar zijn dood, dan barsten de speculaties los.
Het gaat om de zaak-Christian Pilnacek, die Oostenrijk sinds 2023 in zijn greep heeft. Een parlementaire onderzoekscommissie is ingesteld om opheldering te brengen. Onderzocht wordt of het politieonderzoek politiek is beïnvloed. Deze week zijn de belangrijkste getuigen gehoord.
Wie was Christian Pilnacek?
Pilnacek gold als machtige 'schaduwminister' op het ministerie van Justitie, als hoofd van de afdeling Strafrecht. In die hoedanigheid kreeg hij talloze politieke gevoelige (corruptie)zaken op zijn bureau. Anders dan in veel andere Europese landen, kon hij daar ook invloed op uitoefenen. Tegelijkertijd onderhield hij nauwe banden, ook op privévlak, met politici van de conservatieve regeringspartij ÖVP.
Kort nadat de ÖVP het ministerie van Justitie had afgestaan aan de Groenen, werd Pilnacek geschorst vanwege het schenden van het ambtsgeheim. Zo zou hij een geplande huisdoorzoeking hebben verklapt en een onderzochte ÖVP-minister hebben geholpen. Ook zouden staatsgeheimen zijn gelekt.
Dronken
Twee jaar later, op een donderdagavond in oktober 2023, wordt Pilnacek dronken van de weg gehaald en naar het politiebureau gebracht. Eenmaal weer thuis, verlaat hij even na 01.00 uur zijn woning opnieuw. Uren later wordt zijn lichaam gevonden in een zijarm van de Donau, op zijn rug in ondiep water.
De omstandigheden roepen meteen vragen op. Er zijn voetafdrukken die niet van Pilnacek afkomstig lijken en verwondingen die niet door een verdrinking zouden komen. Een toegesnelde arts kan de doodsoorzaak niet met zekerheid vaststellen, maar zij zal later verklaren dat politie en justitie zich verzetten tegen verdere autopsie.
Toch oordeelt de politie al snel dat het om zelfdoding gaat. Daarmee is het onderzoek afgerond en wordt potentieel bewijsmateriaal niet onderzocht. Wat met die objecten is gebeurd, roept veel vragen op.
Verdwenen USB-stick
Zijn telefoon kwam in handen van zijn weduwe Caroline List, een rechter met wie hij niet meer samenleefde. Zij vernietigde het toestel met een gasbrander, omdat zij "genoeg gedoe" met zijn telefoon had gehad. De laptop van Pilnacek kwam via tussenpersonen in handen van een journalist. Een USB-stick met geheime documenten, die hij altijd met zich meedroeg als "levensverzekering", verdween spoorloos.
Zijn smartwatch werd wel veiliggesteld, maar de gegevens over zijn laatste uren werden pas na lang aandringen gedeeld met de parlementaire onderzoekscommissie. De gedeelde data lieten volgens Der Standard zien dat Pilnacek al vroeg in de nacht in het water belandde en de hartslagactiviteit pas twee uur later stopte. Ook registreerde de smartwatch andere onbekende Bluetooth-apparaten in de buurt, wat kan betekenen dat hij niet alleen was.
Via de smartwatch werd ook bekend met wie Pilnacek zijn laatste telefoongesprek voerde. Dat gesprek, vier uur voordat hij in het water belandde, was met een goede bekende: oud-bondskanselier Sebastian Kurz (ÖVP). Het gesprek duurde elf seconden, de inhoud is niet bekend. Kurz sprak een dag later als eerste over suïcide en is daar nog altijd stellig van overtuigd.
Hoe anders waren de woorden van zijn weduwe List bij de uitvaart. "Christian heeft zichzelf niet omgebracht", zei ze in een overvolle kerk vol politici en juristen. "Het leven werd hem ontnomen."
Zij denkt aan een tragisch ongeluk, als gevolg van de "ongegronde lastercampagne" tegen de geschorste topambtenaar.
Gepolitiseerd
Ongerijmdheden genoeg en volop vraagtekens bij de afhandeling van Pilnaceks dood. Na lang soebatten werd afgelopen oktober besloten tot een parlementaire onderzoekscommissie, geïnitieerd door de rechts-radicale oppositiepartij FPÖ. Die richt zich niet op de dood zelf, maar op de afwikkeling ervan en eventuele politieke betrokkenheid.
Daarmee is zijn dood een reden geworden voor politieke aanvallen. De FPÖ beschuldigt de ÖVP ervan het onderzoek tegen te werken. De NEOS, een coalitiegenoot van de ÖVP, wil Kurz verhoren, wat de ÖVP blokkeert. Kurz valt op zijn beurt de Groenen weer aan, omdat zij Pilnacek "wilden kapotmaken".
De FPÖ zegt dat de zaak-Pilnacek "de ÖVP-machtsmachine laat wankelen". Volgens de partij vroeg Pilnacek de dag voor zijn dood om een ontmoeting met FPÖ-leider Kickl, omdat de geschorste topambtenaar een boekje zou willen opendoen over misstanden in het Oostenrijkse rechtssysteem.
Dat sluit aan bij een heimelijk opgenomen gesprek, dat een maand na Pilnaceks dood werd gepubliceerd. Daarin beklaagde hij zich in een gesprek met een goklobbyist over politieke inmenging door ÖVP-kopstuk Wolfgang Sobotka.
Geen antwoorden
De ondervraging van belangrijke getuigen deze week heeft meer vragen dan antwoorden opgeleverd. Het is een parlementair onderzoek dat neigt naar een politieonderzoek. Bepaalde cruciale data, waaronder van de smartwatch, ontbreken echter nog steeds. Meerdere getuigen konden niet vrijuit spreken, vanwege lopende rechtszaken over smaad en laster.
De vraag is of de zaak-Pilnacek een voorbeeld is van een giftige, corrupte politieke cultuur of 'slechts' een tragisch levenseinde dat rommelig is onderzocht. Feit is dat Pilnacek over belangrijke informatie beschikte, waardoor velen belang hebben om deze zaak af te sluiten of juist verder uit te diepen.
De zaak past daarbij in een land dat bol staat van politieke intriges en corruptie, van omkoping en steekpenningen tot Russische spionageschandalen. Daarmee tast de gang van zaken rond Pilnaceks dood het vertrouwen van veel Oostenrijkers in de politiek en justitie verder aan.
