NOS Nieuws - Algemeen

Dario Vitale wordt de nieuwe creatief directeur bij modemerk Giorgio Armani. Hij is de eerste ontwerper buiten de familie van Armani die voor die rol is aangesteld, maakte het bedrijf bekend.

In de verklaring staat dat de komst van Vitale "het begin van een nieuw hoofdstuk" voor het merk markeert.

Vitale begon zijn carrière bij het Canadese modemerk Dsquared² en werkte vijftien jaar bij het Italiaanse Miu Miu. Vorig jaar april werd hij benoemd tot artistiek directeur bij modehuis Versace maar hij vertrok na een aantal maanden weer toen Prada het merk had overgenomen.

De Italiaan zal ook aan het hoofd staan van de accessoirelijn van Armani.

Taken verdeeld

De Italiaanse modeontwerper Giorgio Armani overleed vorig jaar september op 91-jarige leeftijd. Hij stond sinds de oprichting in 1975 aan het hoofd van het mode- en cosmetica-imperium.

Een maand na zijn dood werd Guiseppe Marsocci als nieuwe CEO aangesteld. Hij was al werkzaam als commercieel directeur bij het bedrijf. Silvana Armani, de nicht van Armani, is vicepresident en stond al aan het hoofd van de vrouwencollectie. Leo Dell'Orco, de voormalige partner van Giorgio Armani, heeft de leiding over de herencollectie.

Artiesten die politieke statemens maken zijn van alle tijden. Protestliederen, uitspraken op awardshows of het opspelden van een pinnetje op de borst. Dit keer belandde de Amerikaanse rapper Macklemore in een geopolitieke wervelwind. Hij werd geschrapt als voorprogramma van de Britse zanger Ed Sheeran. Het is niet voor het eerst dat een artiest wordt geschrapt, maar de manier waarop en wie hierachter zit valt op.

Macklemore mag niet meer optreden vanwege zijn pro-Palestijnse uitspraken. Volgens Ed Sheeran, met wie hij door de Verenigde Staten zou touren, komt dit mede door de Joods-Amerikaanse miljardair Robert Kraft. Macklemore zou later deze maand met Sheeran optreden in het Gillette Stadium in Foxborough bij Boston, een stadion dat eigendom is van Kraft.

Volgens Amerika-kenner en jurist Kenneth Manusama was het schrappen van Macklemore te verwachten. "Dat hij Macklemore niet toestaat, is niet verrassend. Kraft is de stadioneigenaar en een politieke bondgenoot van Trump. De uitspraak 'Free Palestine' wordt gezien als anti-Israël en dat wordt nu hoog opgespeeld."

Kraft was ook een geldschieter van de Columbia University in New York. Hij trok zijn subsidies in na massale pro-Palestijnse studentenprotesten. "Het is echt een teken des tijds hoe groot die splijtzwam is; hoe groot die Israël-Palestina discussie is in de VS."

Ook in Europa

Het schrappen van artiesten die zich pro-Palestijns uitlaten gebeurt ook in Europa. Zo werd het optreden van het Britse punkrapduo Bob Vylan in poppodium 013 geannuleerd. In Paradiso was hij wel welkom. Daar riep het duo "dood aan de IDF" (het Israëlische leger). Na dit optreden kwamen er tientallen aangiften binnen bij het OM; dat de zaak seponeerde.

Ook ging er een concert door in poppodium Doornroosje. Muziekjournalist Atze de Vrieze was daarbij en zag dat het duo zich aanpaste: "Daar heeft Bob Vylan dingen gezegd die niemand tegen de borst kon stuiten. Hij ging om de gewraakte woorden heen."

Ook de Ierse rapgroep Kneecap kwam onder vuur te liggen nadat die bij een Glastonbury-optreden sympathie toonde voor een verboden pro-Palestijnse actiegroep. In aanloop naar dit optreden was er al veel te doen was om eerdere uitspraken van de rapgroep. Reden voor de BBC om de show van het Ierse trio niet live uit te zenden. Diezelfde Kneecap steekt Macklemore nu online een hart onder de riem.

Onvrede industrie

Hoewel het locatie-eigenaren waren die Macklemore niet meer op het podium wilden zien, krijgt ook hoofdact Ed Sheeran het flink te verduren. Zijn band en andere supportacts staan achter Macklemore en zijn inmiddels ook opgestapt. "Dit is een big deal", zegt muziekjournalist Atze de Vrieze.

"Ed Sheeran heeft Ierse roots. Hij had ook Ierse artiesten mee op zijn tour. Dat maakt deze zaak pijnlijk." Ierland is een van de meest pro-Palestijnse landen binnen de Europese Unie. "Je kan geen Ierse artiest verzinnen die dat niet is." Op Instagram laat Sheeran weten zijn platform niet te willen gebruiken voor politieke statements. "Opvallend, want hij heeft eerder wel Oekraïne gesteund", zegt De Vrieze.

Macht vs. mening

Manusama ziet dat de vrijheid van meningsuiting, ook van beroemdheden, onder druk staat onder de Trump-regering: "Je kan het zien als het verlengde van de mediazenders die voor een fusie een goedkeuring nodig hebben van de regering. Dan kun je beter een wit voetje halen bij de regering. In die context werden eerder presentatoren Jimmy Kimmel en Stephen Colbert van de Amerikaanse buis gehaald." De talkshowhosts maakten eerder anti-Trump-grappen op de landelijke tv.

Een vermenging van rijke bedrijven en miljardairs met zakelijke belangen drukken volgens Manusama op de vrijheid van meningsuiting. Ook muziekjournalist De Vrieze ziet dit: "Je ziet dat de stadioneigenaar met macht en invloed mensen onder druk zet die opkomen voor in dit geval de Palestijnse zaak. 'Free Palestine' wordt dan als hate speech gekwalificeerd."

Manusama ziet dat artiesten zich toch blijven uitspreken, ondanks de inperkingen achter de schermen. "Je ziet steeds meer uitspraken van artiesten en kunstenaars. Kunstenaars voelen zich steeds meer genoodzaakt, Macklemore dus ook, om dit soort uitspraken te doen."

De uitleg hoe gisteren op bijna veertig plekken het spoor met buizen, kabels en andere metalen voorwerpen onklaar werd gemaakt, kreeg vanmiddag alleen staatssecretaris Bertram van Infrastructuur te zien. Een dag na de sabotageacties waren er nog veel vragen, dus liet de staatssecretaris zich bijpraten bij een onderaannemer van spoorbeheerder ProRail. Journalisten mochten niet meekijken.

Toch geven de voorwerpen die gisteren op het spoor zijn gevonden een aardig beeld van hoe de saboteurs te werk gingen. Op een stalen buis met een doorsnede van zo'n twee centimeter zijn aan beide uiteinden nog de rafels van het vluchtige slijpwerk te zien. "Het past precies tussen de rails", zegt incidentenbestrijder Damien Reuser van ProRail.

Reuser was een van de medewerkers die gisteren aan het werk waren. Zijn pieper, waarop storingen binnenkomen, bleef maar meldingen geven. "Uiteindelijk gaat hij twee keer, vier keer, zes keer en dan heb je vijftien dossiers onder je hangen. Dan denk je van: wat is dit?"

In de video toont Reuser een van de spullen waarmee gesaboteerd is:

De materialen waren zo geplaatst dat het beveiligingssysteem registreerde alsof er een trein of ander object op het spoor stond. Daardoor sprongen seinen op rood en konden treinen niet rijden. Om die reden gebruiken spoorwerkers bij werkzaamheden een kortsluitlans om zelf veilig te kunnen werken.

Dat deze methode is gebruikt om het spoor te saboteren, maakt staatssecretaris Bertram een dag later nog steeds boos. "Je moet met je handen van ons spoor afblijven. Het spoor is van iedereen, de trein is van iedereen. Als het dan zo georganiseerd gebeurt, is dat echt iets om bij stil te staan."

Niet zomaar

Volgens ProRail-baas Mirjam van Velthuizen waren de acties geen toevallige verstoring. "Je moet wel weten waar je het moet aanbrengen en hoe je het moet aanbrengen", zegt ze. Volgens haar hebben de saboteurs zich verdiept in de werking van het spoor.

De meldingen kwamen vanuit het hele land, maar vooral in het noorden en oosten was het raak. Het Openbaar Ministerie en de politie onderzoeken wie verantwoordelijk is. ProRail heeft onder meer camerabeelden en de aangetroffen materialen overgedragen.

Tegelijkertijd moet de spoorbeheerder toegeven dat de daders zich goed voorbereid hadden. "Op een aantal beelden zijn personen of voertuigen te zien, maar de meeste locaties staan niet onder cameratoezicht."

Bertram wil niet speculeren over de achtergrond van de daders. Ook berichten in appgroepen van boeren die tot acties oproepen, zijn volgens haar geen bewijs voor betrokkenheid.

Hoewel het treinverkeer grotendeels werd stilgelegd, waren reizigers volgens ProRail niet in direct gevaar. Het beveiligingssysteem reageerde op de voorwerpen en zette de seinen op rood.

Het gevaarlijkst was het voor de daders zelf. "Er kan elk moment een trein aankomen, die meer dan 100 kilometer per uur rijdt", legt Van Velthuizen uit. "Je gaat ook niet op de snelweg zitten en hopen dat er geen auto komt."

De gebeurtenissen laten volgens staatssecretaris Bertram zien hoe kwetsbaar het spoornet van zo'n 3500 kilometer is. Het is onmogelijk om ieder traject voortdurend fysiek te bewaken.

Weerbaarheid

ProRail werkt daarom met zo'n 500 camera's en systemen die verdachte bewegingen kunnen detecteren. Dat is nu al effectief tegen koperdiefstal. "Wel moet er gekeken worden hoe je weerbaarder kan worden tegen dit soort incidenten", zegt Van Velthuizen. "Maar mensen die kwaad willen, vinden een manier. Dus we zullen ook hopelijk vinden wie dit gedaan hebben."

Bertram benadrukt dat het bestaande systeem gisteren wel heeft gewerkt. "Er zijn geen ongevallen gebeurd en dat is uiteindelijk het allerbelangrijkste." En dan is het tijd voor de uitleg hoe je een buis tussen de rails plaatst en moeten de journalisten het terrein verlaten.

De voortvluchtige Oussama B. is gearresteerd in Parijs. Hij werd begin september in hoger beroep veroordeeld tot ruim elf jaar cel, onder meer voor betrokkenheid bij de voorbereiding van de moord op advocaat Derk Wiersum. Zijn advocaat Wesley van Soest bevestigt de arrestatie aan de NOS.

Volgens Van Soest was B. klaar met de alsmaar durende klopjacht. "Ook had cliënt gehoopt op meer steun vanuit het Openbaar Ministerie om de terugkeer mogelijk te maken." Van Soest meldt dat B. graag een deal wilde sluiten met het OM, maar dat het daar niet op is ingegaan.

Derk Wiersum was de advocaat van Nabil B., de kroongetuige in het Marengo-proces waarin onder meer Ridouan Taghi terechtstaat. Wiersum werd op 18 september 2019 vlak voor zijn woning doodgeschoten. In februari 2023 werden Giërmo B. en Moreno B. in hoger beroep veroordeeld tot dertig jaar gevangenisstraf voor de moord.

Oussama B. hoorde volgens het hof bij een groep mannen die het mogelijk heeft gemaakt dat Wiersum kon worden gedood. De mannen deden in de periode voor de moord verkenningen rondom de woning en het kantoor van de advocaat. Ook leverde de groep auto's die door de schutters gebruikt zijn bij de moord.

Poging tot moord

B. werd ook veroordeeld voor deelname aan een criminele organisatie en poging tot moord. Die laatste zaak draait om een mishandeling van een man op 30 oktober 2019 in Utrecht. De man was "met fors geweld met slagwapens in elkaar geslagen", oordeelde het hof.

De man liep een schedelbasisfractuur op. Pas toen omstanders ter plaatse kwamen, stopten de daders met het geweld. B. was een van hen.

Advocaat Van Soest verwacht dat B. binnenkort aan Nederland zal worden overgedragen.

In Belarus zijn vandaag 25 gevangenen vrijgelaten. Dat meldt de Amerikaanse gezant John Coale op het socialemediaplatform X. Hij sprak met de Belarussische president Loekasjenko in hoofdstad Mink.

De vrijlatingen komen in ruil voor het opheffen van Amerikaanse sancties op twee Belarussische bedrijven. Zo werden een verfproductiebedrijf en een staatsbedrijf dat toezicht houdt op de bosbouw- en papierpulpsector van de sanctielijst gehaald.

Volgens de mensenrechtenorganisatie Viasna, zijn onder anderen journalist Andrej Aljaksandrau en zijn vrouw Irina Zlobina vrijgelaten. Zij zaten gevangenisstraffen van respectievelijk 14 jaar en 9 jaar uit. Ook Ljoedmila Tsjekina, hoofd van de onafhankelijke nieuwswebsite TUT.BY, werd vrijgelaten. Zij zat een gevangenisstraf van 12 jaar uit.

'We zijn nog niet klaar!'

"President Trumps inzet voor directe diplomatie werpt zijn vruchten af", schrijft Coale. Ook bedankt hij president Loekasjenko in zijn bericht. De VS-gezant voegt toe dat er wordt gewerkt aan meer vrijlatingen in de nabije toekomst. "We zijn nog niet klaar!", aldus Coale.

Sinds Trump aan de macht is gekomen zijn honderden gevangenen vrijgelaten in Belarus.

Zo werd de Belarussische blogger en oppositielid Sergej Tichanovski vrijgelaten in juni 2025. Hij was in 2021 veroordeeld tot 18 jaar cel vanwege "het orkestreren van grootschalige rellen". Hij wilde in 2020 meedoen aan de presidentsverkiezingen, maar dat werd verboden door de kiescommissie.

Begin dit jaar werden al 250 politieke gevangenen vrijgelaten. In ruil daarvoor versoepelde de VS sancties tegen twee Belarussische banken en het ministerie van Financiën.

Opnieuw gevangen

Mensenrechtenorganisaties en oppositiepolitici wijzen erop dat de arrestaties van Loekasjenko-critici gewoon doorgaan en dat de Belarussische president nog geen einde heeft gemaakt aan de keiharde repressie in het land.

Loekasjenko ontkent dat de vrijgelaten mensen politieke gevangenen waren. Ook wijst hij de kritiek van mensenrechtenorganisaties van de hand dat hij nieuwe mensen arresteert om vrijgelaten gevangenen te vervangen.

Een student van de Technische Universiteit Eindhoven zou vanochtend in een volle collegezaal beledigende en racistische opmerkingen hebben gemaakt naar medestudenten. Daarna bracht de man naar verluidt de Hitlergroet.

De politie heeft een verdachte aangehouden voor bedreiging. Het is niet duidelijk of dit de student is die de Hitlergroet zou hebben gebracht.

Het incident vond plaats tijdens een hoorcollege voor eerstejaarsstudenten elektrotechniek. Door de racistische uitspraken zou er een confrontatie met andere studenten zijn ontstaan, schrijft Omroep Brabant.

Onacceptabel

De beveiliging van de universiteit heeft de vechtende studenten uit elkaar gehaald. Het college werd uiteindelijk afgelast en de student die naar verluidt de Hitlergroet bracht, ging ervandoor.

De universiteit zegt op zoek te zijn naar de student en zoekt uit wat er precies is gebeurd. "Als College van Bestuur willen we volledig helder zijn dat dit soort gedrag onacceptabel is. Op basis van de uitkomst zullen we passende maatregelen nemen", zegt een woordvoerder.

Kosovo-Albanezen reageren met teleurstelling, ongeloof en ook woede op de celstraf van 25 jaar voor oud-president Hashim Thaci. Het Kosovotribunaal in Den Haag veroordeelde hem en nog drie andere voormalige leiders van het Kosovo Bevrijdingsleger (UCK) vanochtend vanwege oorlogsmisdaden, waaronder vrijheidsberoving, mishandeling en marteling van honderden mensen, en de dood van 96 van hen.

Het ging daarbij om Serviërs en andere tegenstanders van de Kosovaarse onafhankelijkheidstrijd eind jaren negentig. Het UCK nam het daarbij op tegen de Servische strijdmacht, die hardhandig probeerde de overwegend Albanese bevolking onder de duim te krijgen. Thaci gaat in beroep.

Handen voor de ogen

Op pleinen in heel Kosovo sloegen Kosovaren de handen voor hun ogen toen ze de uitspraak van het tribunaal hoorden. Sommigen lieten hun tranen de vrije loop. Met duizenden waren ze samengekomen om de uitspraak rechtstreeks te volgen op grote schermen. Velen droegen rood-zwarte vlaggen en T-shirts van het UCK. Iedereen ging uit van vrijspraak.

Voor Kosovaren zijn de nu veroordeelde voormalig leiders niets minder dan helden die hen verdedigden tegen het Servische leger. Dat ging in 1998 en 1999 hardhandig tekeer in de zuidelijke provincie die toen bij Servië hoorde. Uiteindelijk riep Kosovo in 2008 de onafhankelijkheid uit. Thaci is voor Kosovaren degene die daarvoor de basis heeft gelegd. Dat hij tegelijkertijd misdaden pleegde tegen Servische burgers, Roma en Albanese tegenstanders, gaat er bij hen niet in.

Fluitconcert en protestmars

Oud-premier Ramush Haradinaj, voormalig UCK-voorman en zelf eerder vrijgesproken, noemt de uitspraak oneerlijk en onacceptabel. Hij riep op tot kalmte. De Kosovaarse politie was vandaag massaal op de been om rellen te voorkomen. Ze voorkwam dat demonstranten het kantoor binnendrongen van de Europese politiemissie Eulex in de hoofdstad Pristina.

Na een fluitconcert en een protestmars gingen de meeste demonstranten naar huis. De Servische minderheid, zo'n vijf procent, was van tevoren bang doelwit te worden van uitbarstingen van vreugde dan wel woede, al naar gelang de uitspraak. In het dorp Gracanica, niet ver van Pristina, bleven scholen daarom vandaag gesloten. Maar tot nu toe is het rustig, ook in de stad Mitrovica waar zowel Kosovo-Albanezen als Kosovo-Serviërs wonen.

Agent gewond en twee aanhoudingen bij onrust in Den Haag

Bij een protest in Den Haag kwam het tot ongeregeldheden op het Malieveld. Sympathisanten van Thaci keerden zich tegen de politie. De politie zette traangas en een waterkanon in om de rust te doen terugkeren.

Een agent raakte lichtgewond, twee mensen zijn aangehouden.

Interim-president Albulena Haxhiu spreekt van een zware klap voor de familie van de veroordeelden, en een uiterst schokkende uitkomst voor Kosovo. Ze benadrukt dat het oordeel niet moet worden aangegrepen om Servische misdaden tijdens de oorlog te relativeren. "Het laatste juridische woord is hier nog niet over gesproken. Het recht op beroep is onderdeel van de procedure; daarvan moet gebruikgemaakt worden."

Aan het eind van de middag zei de advocaat van Thaci dat zijn cliënt inderdaad in beroep gaat. Hij riep het parlement van Kosovo ook op de steun voor het tribunaal te heroverwegen, en spreekt van misbruik van de rechtspraak.

Deed zelf mee

Thaci en de drie andere veroordeelden hebben altijd volgehouden onschuldig te zijn. Hun belangrijkste verweer is dat het UCK een guerrilla-organisatie was met een losse leiderschapsstructuur, en dat ze daarom geen weet hadden van misdaden van UCK-leden, laat staan van invloed daarop.

De rechters maken daar korte metten mee. Ze achten niet alleen bewezen dat Thaci het beleid mede bepaalde en slachtoffers uitkoos, maar ook dat hij zelf deelnam aan de misdaden. Er loopt nog een aparte rechtszaak tegen Thaci vanwege de beïnvloeding van getuigen; daarvoor hebben de aanklagers nog eens zes jaar cel geëist.

Reacties uit Servië

De eerste politieke reacties uit Servië zijn zoals verwacht instemmend. "De veroordeling betekent een duidelijke, zij het late bevestiging van wat Servië en het Servische volk al een kwart eeuw zeggen: het zogenaamde UCK was een criminele en terroristische organisatie", aldus minister Ivica Dacic van Binnenlandse Zaken.

"Het is een historische reminder voor Pristina en zijn buitenlandse sponsoren dat een nepstaat niet kan worden gebouwd op de massagraven van vermoorde Serviërs", gaat Dacic verder. Wel vindt hij dat de straf te laag is en te laat komt en hekelt hij de vrijspraak op het gebied van de zwaardere aanklacht - misdaden tegen de menselijkheid. De Servische president Aleksandar Vucic reageert vanavond.

De oproep van de topman van AI-bedrijf Anthropic om op een lager tempo nieuwe krachtige AI-modellen uit te brengen, leidt tot kritiek van binnen en buiten de AI-sector. Als je het echt zo belangrijk vindt om te vertragen, dóe het dan, zegt onder meer een invloedrijke adviseur van de Amerikaanse president Donald Trump.

Anthropic-topman Dario Amodei publiceerde zaterdag een artikel waarin hij schrijft dat de koplopers van de AI-industrie moeten vertragen, maar dat daarvoor steun van de Amerikaanse overheid nodig is. Onder anderen Sam Altman van OpenAI (ChatGPT) en Elon Musk van SpaceXAI (Grok) zeiden het met hem eens te zijn.

"Jongens, ga je gang", reageerde de invloedrijke Trump-adviseur David Sacks bij tv-zender Bloomberg. "Het is jullie verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat jullie producten veilig zijn. Als jullie het gevoel hebben dat je moet vertragen, doe dat dan. Je hebt daar geen toestemming van iemand anders voor nodig."

Amodei schrijft dat hij zijn oproep doet omdat hij zich zorgen maakt dat AI-technologie binnen zes tot twaalf maanden "in staat is om het hele internet over te nemen". Daarbij moet worden aangetekend dat het schetsen van doemscenario's een beproefde marketingstrategie van Anthropic en OpenAI is.

Amodei onderbouwt zijn zorg verder ook niet: hoe dat zou gaan, waarom mensen dat niet zouden opmerken of kunnen tegenhouden en hoe een 'overgenomen internet' er dan uitziet, schrijft hij er niet bij.

Twijfel over oprechtheid

Je kunt betwijfelen of Amodei's oproep oprecht is, zegt Felienne Hermans. Zij is hoogleraar informatica aan de Vrije Universiteit Amsterdam en volgt de AI-industrie. "Als je je werkelijk zo veel zorgen maakt, kun je ook gewoon stoppen. Ze kunnen zeggen: dit is waar wij ons als Amerikaanse AI-bedrijven aan gaan houden. Ze kunnen zeggen: als we mensen niet met deze AI-technologie kunnen vertrouwen, moeten we mensen dit misschien ook niet geven. Waarom hebben ze daar de overheid voor nodig?"

Na Amodei's oproep zette Facebook-oprichter Mark Zuckerberg een bericht online waarmee hij laat zien dat de AI-bedrijven elkaar of de overheid volgens hem niet nodig hebben. Hij schrijft dat Meta het uitbrengen van zijn laatste AI-model enkele maanden heeft uitgesteld om zich te concentreren op de veiligheid ervan.

"We hebben niet eerst andere bedrijven opgeroepen om dit te doen, voordat we het zelf zouden doen", schrijft Zuckerberg. "We hebben het gewoon gedaan, als onderdeel van onze dagelijkse werkzaamheden, omdat het duidelijk het juiste was om te doen."

"Dat is wat ik bedoel", zegt Hermans. "Als je je écht zorgen maakt als bedrijf, dan kun je zeggen: we stoppen er zelf mee. En we onderhandelen met elkaar dat we er samen mee stoppen. Maar in plaats daarvan zeggen ze: 'Overheid, kom alsjeblieft met wetten en regels'. En Trump heeft al gezegd dat hij dat niet van plan is."

Invloed op regels uitoefenen

Hermans vermoedt dat de AI-bedrijven de verantwoordelijkheid van zich af willen schuiven. "Stel dat er straks iets misgaat, dan kunnen ze zeggen: we hebben de overheid gevraagd om regels. Die kwamen er niet, dus het is niet onze schuld."

Dat is een strategie die eerder succesvol is gebleken, zegt Roel Dobbe van de TU Delft. Hij onderzoekt hoe de AI-bedrijven beeldvorming en regelgeving proberen te beïnvloeden. "De bedrijven zeggen: geef ons regels. Of er in de praktijk wat van terechtkomt, is een ander verhaal. En als dat wel zo is, blijkt uit ons onderzoek dat deze bedrijven veel geld hebben om de regelgeving te beïnvloeden, zodat de regels in hun voordeel uitpakken."

Hermans en Dobbe denken dat de concurrentie met China mogelijk ook een rol speelt. In Amodei's oproep om te vertragen, schrijft hij ook dat de AI-ontwikkelingen in China tegengewerkt moeten worden.

"Anthropic en OpenAI hebben veel geld geïnvesteerd in hun AI-modellen", zegt Dobbe. "Dat moeten ze terugverdienen. Hun klanten betalen daar hoge rekeningen voor." Ondertussen brengen Chinese AI-bedrijven goedkope of gratis modellen op de markt die een serieuze concurrentie zijn voor de Amerikaanse AI-technologie, legt Dobbe uit.

"Je kunt je voorstellen dat de bedrijven enthousiast zijn over regulering waardoor de Chinese AI-modellen beperkt worden", zegt Hermans. "Dat zou goed zijn voor de marktpositie van de grote Amerikaanse AI-bedrijven."

Trump-adviseur: 'Smoesje'

"We moeten ervoor zorgen dat we China een stap voor blijven en geen onnodige regelgeving invoeren waardoor China een voorsprong kan krijgen", zegt Trump-adviseur Sacks bij Bloomberg. Hij wijst er ook op dat er al regels zijn en dat de AI-bedrijven verantwoordelijk kunnen worden gehouden voor gevaarlijke producten.

"Ik denk dat elk bedrijf in Amerika ervoor moet zorgen dat hun producten veilig zijn wanneer ze op de markt komen. Dat is gewoon een basisverantwoordelijkheid voor bedrijven", zei hij. "Ik geloof niet echt dat zij hun producten pas veilig kunnen maken als de overheid zich ermee bemoeit. Het voelt als een smoesje. We staan niet in de weg. Ze moeten hun verantwoordelijkheid nemen en het doen."

De westelijke Suurhoffbrug in de A15 is door Rijkswaterstaat "omwille van de veiligheid" gedeeltelijk afgesloten nadat bij een inspectie scheuren waren gevonden in een van de hoofdliggers van de brug. Om de belasting van de brug te verminderen, zijn de twee rijstroken in de richting van de Maasvlakte per direct gesloten. Het verkeer wordt nu over de vluchtstrook geleid.

De scheuren hebben volgens Rijkswaterstaat gevolgen voor de stabiliteit en draagkracht van de brug die al langer onder verscherpt toezicht staat. Volgens Rijkswaterstaat moeten weggebruikers rekening houden met een extra reistijd van 20 tot 30 minuten.

De scheepvaart zal geen hinder ondervinden van de maatregel, meldt Rijkswaterstaat. Het westelijke deel van de Suurhoffbrug stamt uit 1974 en wordt beschouwd als het oude deel van de brug.

Het verkeer dat vanaf de Maasvlakte richting Rotterdam gaat, kan gebruik blijven maken van het nieuwe, maar tijdelijke oostelijke deel van de Suurhoffbrug. Die brug komt uit 2021 en moest het oude deel van de brug ontzien. Een volledig nieuwe Suurhoffbrug wil Rijkswaterstaat uiterlijk in 2032 opleveren.

Rijkswaterstaat zegt voorbereidingen te treffen om het verkeer in beide richtingen over het oostelijke deel te laten rijden. Dagelijks rijden er 36.500 voertuigen over deze bruggen, waarvan 15.500 vrachtwagens.

Meer bruggen gesloten

De Suurhoffbrug is niet de eerste brug die wordt gesloten. In juli koos Rijkswaterstaat ervoor om de Merwedebrug bij Gorinchem te sluiten voor vrachtverkeer vanwege verzwakt staal in de constructie. Bij Nijkerk werd deze maand de Hardenbergerbrug in de A28 in beide richtingen "uit voorzorg" voor enkele dagen afgesloten.

Een deel van de kritiek op de Prinsjesdagplannen gaat erover dat werkenden meer belasting gaan betalen. En dat terwijl allerlei adviesorganen en economen al langer zeggen dat belastingen evenwichtiger verdeeld kunnen worden. Werk moet meer lonen, zeggen ook politici van links tot rechts.

Maar van de lastenverzwaring van 6 miljard volgend jaar is bijna alles, 5,8 miljard, een verzwaring van de lasten op arbeid, constateerde de Raad van State gisteren.

Ervan uitgaande dat je belastinginkomsten op peil wil houden, hoe zou je dan de lasten op arbeid kunnen verlagen en werk meer laten lonen? Dat vroegen we twee economen.

Arbeid of vermogen

"Er is toch wel overeenstemming tussen economen dat er nu te veel belasting op inkomen uit arbeid wordt geheven ten opzichte van inkomen uit vermogen", zegt Bas Jacobs, hoogleraar economie en overheidsfinanciën aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

"Als je vermogen meer belast, kun je het tarief op arbeid verlagen", vindt ook Aart Gerritsen, universitair hoofddocent aan de Erasmus School of Economics.

Beiden vinden dat je dan niet zozeer het huidige tarief van box 3 moet verhogen. Dat is nu 36 procent op vermogensinkomsten en dat is internationaal gezien al behoorlijk hoog.

Eigen woning en pensioen

Maar er is in Nederland veel vermogen dat niet belast, maar juist gesubsidieerd wordt. Namelijk de twee belangrijkste vermogensbronnen voor veel huishoudens: de eigen woning en het opgebouwde pensioen.

Over de eigen woning betalen mensen wel wat belasting, via het eigenwoningforfait, maar daar staat veel meer hypotheekrenteaftrek tegenover. Netto ontvangen mensen dus subsidie over hun woning. En het totale pensioenvermogen van alle pensioenfondsen bij elkaar bedraagt meer dan 2000 miljard euro. Over de vermogensinkomsten betalen pensioenfondsen geen belasting.

"En daarop legt de overheid ook geld bij", zegt Gerritsen. Want op het moment dat je inkomen uit werk in een pensioenfonds stopt betaal je daar ook geen belasting over. En als je pensioen wordt uitgekeerd is de inkomstenbelasting die je dan betaalt een stuk lager dan de inkomstenbelasting van werkenden.

Tientallen miljarden

"Voer je een gematigd belastingtarief in op de inkomsten uit deze vermogens, dan levert dat al snel tientallen miljarden op. Deze opbrengst kun je dan gebruiken om de belasting op arbeid te verlagen", zegt Bas Jacobs. "Zo wordt de belastingdruk beter verdeeld over arbeid en kapitaal."

Volgens hem zouden de belastingtarieven in de inkomstenbelasting met zo'n 10 procentpunten omlaag kunnen als huizen en pensioenen net zo worden belast als spaargeld en beleggingen. De tarieven van de eerste twee belastingschijven zijn nu rond de 37 procent. Het tarief voor schijf 3, voor inkomen boven de 78.000 euro, is ruim 49 procent.

Volgens Jacobs is een betere verdeling van de belastingen over arbeid en kapitaal beter voor de economie. "Mensen krijgen dan meer prikkels om meer en langer te werken, carrière te maken en te ondernemen. En de economie wordt minder gevoelig voor financiële schokken." De winst daarvan is volgens hem groter dan het nadeel van een wat hogere gemiddelde belastingdruk op vermogensinkomsten.

Toeslagen

Aart Gerritsen van de Erasmus Universiteit Rotterdam wijst op nog een andere manier om werken meer te laten lonen. Dan gaat het vooral om toeslagen en belastingkortingen. "Je ziet dat veel middeninkomens ook nog profiteren van toeslagen en heffingskortingen. Die worden rond de middeninkomens afgebouwd. En daardoor zie je dat als middeninkomens 100 euro meer verdienen, ze een groot deel kwijt zijn aan meer belasting en minder toeslagen en kortingen."

Dat maakt het volgens hem onnodig onaantrekkelijk voor middeninkomens om meer te werken. Hij pleit er daarom voor dat zulke toeslagen en kortingen meer toegespitst worden op de laagste inkomens. Want de grootste groep werkenden zijn toch de middeninkomens en die hebben dan meer prikkels om meer te werken.

Belangen

Economen hebben dus wel voorstellen om werken meer te laten lonen. Toch gebeurt dat niet, hoe komt dat dan? "Vermogenden, huizenbezitters, gepensioneerden, die weten hun belangen heel goed te behartigen", zegt Bas Jacobs. "Als je die tegen de haren instrijkt dan heb je een groot electoraal probleem."

"Mensen horen vooral: mijn eigen huis moet dan zwaarder belast worden", zegt Gerritsen. "Maar ze beseffen niet dat ze dan ergens anders minder belasting hoeven te betalen. Dat is een boodschap die voor de politiek moeilijk te vertellen is."

Toch ziet hij wel langzame verschuivingen. Het CDA was bijvoorbeeld lang tegen een stapsgewijze afschaffing van de hypotheekrenteaftrek. Maar bij de afgelopen verkiezingen waren ze ervoor.

Een man die voor de gemeente Vught bomen aan het snoeien was, is zwaargewond geraakt omdat hij vluchtte voor een aanval van Aziatische hoornaars. Dat meldt Omroep Brabant.

De man was op ongeveer 12 meter hoogte in een hoogwerker bezig toen hij op een nest stuitte. Naar verluidt vielen de hoornaars de man aan, waarna hij uit zijn hoogwerker sprong.

De aanval van de Aziatische hoornaars was aan het begin van de middag aan de Sint-Elisabethstraat in Vught.

De man zou ook gestoken zijn door de hoornaars. Omstanders hebben eerste hulp verleend. Hij is daarna naar het ziekenhuis in Tilburg gebracht. Over de aard van de verwondingen is niets bekendgemaakt.

Voor het ongeluk werd een traumahelikopter opgeroepen, net als meerdere ambulances en politiewagens.

Het nest van de hoornaars wordt vanavond door de gemeente geruimd.

Stefan de Walle geeft na vijftien jaar zijn staf en mijter door aan een ander, en neemt afscheid van Het Sinterklaasjournaal. Dat meldt de NTR. Het grote boek sluit daarmee voor de 61-jarige acteur.

Met het afscheid komt er een eind aan zijn iconische uitspraken 'hallootjes' en 'dag hoor', bij binnenkomst in de Nederlandse havens. De afgelopen jaren verwelkomde De Walle op die manier duizenden kinderen en volwassenen op de kades en de miljoenen kijkers thuis. "De Walle gaf zijn Sinterklaas een geheel eigen karakter", schrijft de NTR.

Volgens de omroep groeide De Walle uit tot "een van de meest vertrouwde gezichten" van de decembertijd en is hij "onlosmakelijk verbonden met de herinneringen van een hele generatie".

De acteur zegt met dankbaarheid en pijn in het hart te stoppen "als adviseur van de nationale Sint". Hij wenst zijn collega's, de cast en crew "een goede vaart toe".

In 2024 meerde de Pakjesboot aan in Vianen:

"Aan alle kleine en grote kinderen van Nederland zeg ik: Het was me een eer en een genoegen. Wees lief voor elkaar! Dag Hoor!"

Daan Schuurmans?

Matthijs Jansen van het Instagramaccount SintTalk suggereerde vandaag dat De Walle zou stoppen. Hij berichtte dat de 54-jarige acteur Daan Schuurmans de rol op zich zal nemen, maar de NTR wil daar nog geen uitspraken over doen.

Kort tijd na de bekendmaking van het afscheid, plaatste de vrouw van Daan Schuurmans, actrice Bracha van Doesburgh, een foto op haar Instagram. Daarin lijkt zij de mogelijke nieuwe rol van haar partner te bevestigen.

De landelijke intocht van Sinterklaas is dit jaar in Grave, in de gemeente Land van Cuijk. Daar zal de opvolger van De Walle te zien zijn.

Het is de eerste keer sinds 2000 dat een Brabantse gemeente is uitgekozen als locatie voor de landelijke intocht. Die is op 14 november vanaf 12.00 uur te zien op NPO 3. Die week beginnen ook de uitzendingen van Het Sinterklaasjournaal, dat opnieuw gepresenteerd wordt door Merel Westrik.

Bram van der Vlugt

De Walle nam in 2011 het stokje over van Bram van der Vlugt, die de rol van de sint 25 jaar lang vertolkte. De NTR was voornemens om dat nieuws bekend te maken in een speciale uitzending van het Sinterklaasjournaal, maar het nieuws lekte vroegtijdig uit op de eigen website.

Van der Vlugt overleed in 2020 op 86-jarige leeftijd.

Het Sinterklaasjournaal van de NTR won vorig jaar de Machiavelliprijs, voor een opmerkelijke prestatie op het gebied van publieke communicatie. Presentatrice Merel Westrik, die in 2024 het stokje overnam van Dieuwertje Blok, nam de prijs namens het programma in ontvangst.

In de kelderbox in de Amsterdamse wijk Osdorp waar in juni een explosie plaatsvond, zijn wapens gevonden. Ook een afgerukte voet van een van de verdachten werd daar aangetroffen, maakte het Openbaar Ministerie bekend op de eerste zitting in de rechtbank van Amsterdam.

In de nacht van 11 op 12 juni brak er brand uit na een explosie in een bijgebouw van een flat. In het pand, boven de kelderbox, zat ook een sportschool. Zeven mensen raakten bij de ontploffing gewond. Er moesten 400 mensen hun huis uit.

Twee verdachten uit Amsterdam werden opgepakt. Het gaat om de 23-jarige Yassine B. en de 24-jarige Nawfal T. Zij raakten bij de explosie ook zwaargewond.

Plofkraakartikelen

In het puin werden volgens het OM spullen voor plofkraken gevonden, waaronder ducttape, plastic zakken en sporen van flitspoeder. Ook zijn een pistool en een machinegeweer met een vulpatroon voor 200 kogels gevonden, zegt het OM.

Verdachte B. lag lange tijd in coma maar is inmiddels bij kennis. Hij mist twee benen en delen van zijn hand. Ook heeft hij beschadiging opgelopen aan zijn oog en oor. T. had zeer ernstige brandwonden opgelopen.

Volgens het OM waren de verdachten bezig met het maken van explosieve pakketten. Die bevatten flitspoeder dat gebruikt wordt bij plofkraken. Het DNA van de verdachten is onder meer gevonden op een rol ducttape. Het DNA van B. werd ook aangetroffen op een van de wapens.

OM hekelt zwijgcultuur

De verdachten waren vandaag niet aanwezig in de rechtbank. Zij beroepen zich op hun zwijgrecht. Ze blijven voorlopig vastzitten. Het OM wees erop dat de verdachten geen afstand hebben genomen van het criminele circuit waarin ze verkeren.

De officier van justitie zegt dat de buurt wist wat er zich afspeelde in de kelderbox. "Hadden we als politie en justitie maar gehoord over wat iedereen wist, dan hadden we de box kunnen ontmantelen voordat een explosie kon plaatsvinden." De klap is voor velen traumatisch geweest, aldus het OM.

Het OM hekelt de zwijgcultuur die er heerst in de wijk. Een van de drie mannen die aan het trainen was in de sportschool en een van de verdachten redde, wordt volgens het OM nog steeds bedreigd om niet te praten met de politie.

Een 14-jarig meisje uit Mierlo is gisteren aangehouden voor betrokkenheid bij grootschalige vernielingen op een basisschool in Mierlo, in de buurt van Eindhoven. Eind augustus richtte een groep jongeren voor zo'n 100.000 euro schade aan in bassischool De Kleine Vos.

De groep vernielde digiborden, gooide meubels om en ramen in. Ook speelgoed en boeken moesten het ontgelden.

Door de schade bleef de school meerdere dagen gesloten. Leerlingen werden tijdelijk elders opgevangen, schrijft Omroep Brabant.

Direct na de vernielingen startte de politie een onderzoek naar de verantwoordelijken. De zaak kreeg veel aandacht in de media, waarna meerdere getuigen zich bij de politie meldden.

Op basis van die informatie en verder rechercheonderzoek heeft de politie gisteren het 14-jarige meisje aangehouden. Ze wordt verdacht van betrokkenheid bij de vernielingen.

Meer verdachten in beeld

De politie meldt dat het onderzoek naar de vernielingen nog niet is afgerond. Binnenkort worden er "meerdere personen gehoord als verdachte in de zaak".

Vanwege de jonge leeftijd van de betrokkenen verstrekt de politie geen verdere informatie.

De monarchie kost de Nederlander in 2027 iets meer dan dit jaar. Er komt volgend jaar ruim 1,3 miljoen euro bij op de begroting van het koningshuis, in totaal komen de kosten uit op 62,1 miljoen euro. De stijging komt vooral doordat de salariskosten omhoog gaan, bijvoorbeeld als gevolg van cao-verhogingen. Ook de uitkeringen voor de Oranjes vallen daardoor hoger uit.

Waar bestaan de kosten voor het koningshuis uit?

De kosten voor het koningshuis (in totaal ruim 62 miljoen) bestaan vooral uit de uitkeringen voor de leden van het Koninklijk Huis en de functionele uitgaven.

Functionele uitgaven zijn kosten voor onder meer de Dienst van het Koninklijk Huis. Zij ondersteunen de leden van het Koninklijk Huis in hun werk. Denk hierbij aan portiers, koetsiers, lakeien en koks.

Daarnaast krijgen koning Willem-Alexander, koningin Máxima, prinses Amalia en prinses Beatrix een uitkering. Die bestaat uit twee componenten. Het A-component is het inkomen en de B-component is een onkostenvergoeding voor onder andere het personeel en materieel.

Toch zijn dit niet alle kosten. Het koningshuis valt onder het ministerie van Algemene Zaken, maar er staan ook dingen op de begroting bij andere ministeries. In totaal 24 miljoen euro. Denk aan de staatsbezoeken bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. Ook bij Defensie is een kostenpost te vinden voor het onderhoud aan de Groene Draeck, het zeiljacht van prinses Beatrix. Hoeveel het ministerie van Justitie en Veiligheid kwijt is aan de beveiliging van de Oranjes is geheim.

Geen belasting

Over de uitkering die de Oranjes krijgen is al jarenlang discussie, omdat ze daar geen loon- en inkomstenbelasting over betalen. Veel politieke partijen willen daar vanaf. "Sinds de Grondwet van 1814 staat die belastingvrijdom er al in. Om dat aan te passen is een grondwetswijziging nodig en dat is een ontzettend ingewikkeld en tijdrovend proces", vertelt emeritus hoogleraar staatsrecht Paul Bovend'Eert in de nieuwe NOS podcast De Monarchie.

Een grondwetswijziging moet twee keer in zowel de Eerste als Tweede Kamer worden behandeld. De eerste keer, de eerste lezing genoemd, moet er een gewone meerderheid voor zijn, dus ten minste 76 zetels in de Tweede Kamer en 38 in de Eerste Kamer.

Vervolgens moet de grondwetswijziging na verkiezingen nog een keer door de beide Kamers worden behandeld. En dan moet er een twee derde meerderheid voor zijn. Dit proces kan dus jaren duren.

In 2024 was er in de Tweede Kamer voor het eerst een tweederdemeerderheid voor om de koning belasting te laten betalen. Dat was na een voorstel van D66-Kamerlid Joost Sneller. Toenmalig premier Mark Rutte liet weten niet aan de slag te gaan met dat voorstel en schoof het door naar de volgende premier, Schoof. Die legde het ook naast zich neer.

Politiek verslaggever Jorn Jonker:

"In december spreken Tweede Kamerleden over de begroting van de koning. Dan zal het er zeker weer over gaan of de koning belasting moet gaan betalen over zijn inkomen en dat er meer transparantie over de kosten moet komen. Maar het is de vraag of er echt iets gaat veranderen. Dat gaat veel gedoe opleveren en is een langdurig proces.

Binnen de huidige coalitie zijn ze het er ook niet over eens. Zo zit het CDA er bijvoorbeeld heel anders in dan D66, dat van oudsher kritisch is op het koningshuis en de monarchie."

Toch vindt Bovend'Eert dat de grondwet op dit punt gewijzigd zou moeten worden: "Je moet zo'n monarchie een beetje bij de tijd houden. De meeste mensen vinden ook dat dit zou moeten. Je behandelt de koning dan op dezelfde manier als iedere andere ambtenaar. Het is beter voor de monarchie om die meer toekomstbestendig te maken."

Luisteren?

De eerste aflevering van podcast De Monarchie luister je via NPO Luister en alle andere podcastapps. Bevalt het? Vergeet niet te abonneren.

Het Openbaar Ministerie wil dat de 41-jarige Ayham A. uit het Zuid-Hollandse dorp Arkel 17,5 jaar cel krijgt voor zijn prominente rol bij de terroristische organisatie Islamitische Staat (IS).

Volgens het OM was de Syriër tussen 2014 en 2018 het hoofd van de veiligheidsdienst van IS in het zuiden van de hoofdstad Damascus. De dienst was verantwoordelijk voor het arresteren, ondervragen en executeren van mensen die als tegenstanders werden gezien.

A. zou actief zijn geweest in of rond het vluchtelingenkamp Yarmouk, ten zuiden van Damascus. IS kwam daar na zware gevechten in april 2015 aan de macht.

Netwerk van gevangenissen

Voor het OM staat vast dat Ayham A. leiding gaf aan een netwerk van gevangenissen waar tegenstanders van IS in werden opgesloten, vaak zonder proces. Er is geen bewijs gevonden dat de man persoonlijk koppelt aan martelingen en executies, maar het OM zegt dat de veiligheidsdienst van IS daar "onmiskenbaar" verantwoordelijk was.

"Openbare executies via onthoofdingen vonden regelmatig plaats", aldus justitie. "IS onthoofdde (vermeende) tegenstanders, maar ook gewone burgers die door IS tot afvalligen werden verklaard. De lichamen van mannen, vrouwen en kinderen werden tentoongesteld als waarschuwing voor andere inwoners."

Beeldmateriaal

A. zegt dat hij wordt verward met iemand anders en spreekt de beschuldigingen tegen. Het OM brengt daartegenin dat "een groot aantal" getuigen hem heeft aangewezen als de IS-leider. Ook is er volgens het OM veel beeldmateriaal aangetroffen op in beslaggenomen gegevensdragers van IS, waarop A. te zien is met andere hoge leiders.

Het Team Internationale Misdrijven van de Nederlandse politie kwam A. op het spoor toen het in 2020 werd ingelicht door een mensenrechtenorganisatie. De organisatie overhandigde een rapport over een man die in Nederland zou wonen en in Syrië een leidinggevende rol had bij de veiligheidsdienst van IS.

Na onderzoek werd in januari 2023 een man in het Zuid-Hollandse dorp Arkel opgepakt. Volgens het OM is er geen twijfel over wie deze persoon is. "Verdachte is, zo blijkt uit getuigenverklaringen, aanwezig geweest in detentiecentra van IS, gaf bevelen aan bewakers en was mogelijk zelf ook betrokken bij de verhoren en martelingen die daar plaatsvonden."

De aanhouding van Ayham A. maakte in 2023 een hoop los in Arkel:

Advocaten van de verdachte stelden maandag, op de eerste dag van het proces, dat het OM zich baseert op vijf anonieme bronnen die zij niet hebben kunnen ondervragen. De verdediging zegt onvoldoende de kans te hebben gekregen om bewijs te toetsen of zelf te verzamelen.

De rechtszaak gaat morgen verder.

Door onder meer metalen buizen op de rails lag gisteren het treinverkeer in een groot deel van Nederland plat. Het was een vorm van sabotage op het spoor die hier nooit eerder plaatsvond.

Vincent van der Vlies onderzoekt de kwetsbaarheid van onze infrastructuur. Dit soort massale acties kunnen niet worden voorkomen, zegt hij in podcast De Dag. Het heeft aangetoond hoe belangrijk het is dat het treinvervoer blijft functioneren, en hoe makkelijk het kan worden platgelegd.

Er zijn aanwijzingen dat boerenactivisten en sympathisanten achter de sabotage zitten, ook al ontkennen organisaties betrokkenheid. Hoofdredacteur Esther de Snoo van agrarisch weekblad Nieuwe Oogst ziet wat de gevolgen zijn van radicalisering in de boerensector. Er is een scheuring gaande.

Luisteren?

Deze aflevering van De Dag luister je via NPO Luister en alle andere podcastapps. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren.

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie en montage: Mattijs van de Wiel

Redactie: Max Smedes

Eindredactie: Rosanne Sies

Een dag na de sabotageacties op het spoor zijn er nog veel vragen. Wie zitten erachter? Wat wilden de daders bereiken? Maar ook: waarom wordt de actie niet opgeëist? Nu blijft onduidelijk waar de saboteurs aandacht voor wilden vragen.

De sabotage op het spoor werd gisterochtend ontdekt. Op meerdere plekken in het land bleken buizen en kabels op het spoor te zijn neergelegd. ProRail en de politie haalden uiteindelijk op tientallen plekken materialen van de rails.

Uit gesprekken die de NOS voerde met boeren en boerenorganisaties in het land komen aanwijzingen dat boerenactivisten achter de sabotage zitten, maar niemand eist de actie op. "Je vraagt je af wat het doel is geweest", zegt Bram Sizoo, bijzonder hoogleraar klinische psychologie van radicalisering aan de Universiteit van Amsterdam.

'Vooral boosheid'

De sabotageacties veroorzaakten in het noorden, oosten en midden van het land uitval van treinen, met lange vertragingen tot gevolg. Sizoo kan zich niet voorstellen dat verstoring van het openbaar vervoer het doel op zich was.

Dat zou volgens hem alleen logisch zijn als bijvoorbeeld veel mensen uit het oosten van het land naar Prinsjesdag wilden afreizen. "Dat geloof ik niet."

Op verschillende plekken werden buizen op het spoor gevonden, zoals bij Veenendaal:

Een ander motief om een actie niet op te eisen, is volgens Sizoo het zaaien van angst. Hij noemt Rusland als voorbeeld, dat zelden erkent achter een aanval of aanslag te zitten. "Het doel is dan om de samenleving te ontwrichten en onrust te veroorzaken."

Als dat hier het geval was, hebben de activisten hun doel volgens de bijzonder hoogleraar niet bereikt. "Ik geloof niet dat het voor veel angst heeft gezorgd, maar vooral voor boosheid omdat het een levensgevaarlijke actie was."

Aandacht met radicale acties

Sizoo denkt dat de saboteurs ergens aandacht voor wilden vragen. Daarvoor zijn radicale acties in het algemeen een goed middel, zegt Jacquelien van Stekelenburg, hoogleraar sociale verandering en conflict aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Ook nu is er veel aandacht. "Het gaat er in het nieuws alleen maar over, dus het heeft wel degelijk effect."

Toch zitten er ook risico's aan aandacht vragen met radicale acties, zegt Van Stekelenburg. "Je loopt het risico dat je de sympathie verliest, en het kan ook tot splitsingen in de beweging leiden. En minstens zo belangrijk: de relatie met de politiek kan erdoor verstoord raken." Politici zijn mogelijk minder bereid om in gesprek te gaan, omdat ze niet willen toegeven aan geweld.

Het zou kunnen dat de publieke opinie en de reacties van politici de reden zijn dat de actie niet werd opgeëist, zegt Van Stekelenburg. Ze wijst op de ophef die vrij snel ontstond. "Dat in combinatie met de gevolgen: er staat tot wel vijftien jaar gevangenisstraf op."

Al kan het ook strategie zijn om stil te blijven, zegt de deskundige. "Juist door niet te zeggen dat je erachter zit, houd je de aandacht vast. Gisteren was dé vraag van Prinsjesdag: 'Wie zit er achter de spoorsabotage?' Op die manier blijf je op de radar."

Podcast De Dag over de sabotage

Ook in podcast De Dag gaat het over de gevolgen van de sabotage. Deze aflevering van De Dag luister je via NPO Luister en alle andere podcastapps.

In Sudan zijn zeker 67 mensen omgekomen doordat een goudmijn is ingestort. Reddingswerkers proberen slachtoffers en overlevenden onder het puin vandaan te halen. Dat zeggen twee overlevenden en reddingswerkers tegen verschillende persbureaus.

Het gaat om een goudmijn in het woestijnplaatsje Al-Nuhud. Volgens lokale bronnen kwamen de tientallen mijnwerkers om het leven doordat de veiligheidsvoorschriften niet op orde waren. Ook kunnen de mijnwerkers moeilijk gered worden, vanwege een gebrek aan reddingsmaterieel.

Burgeroorlog in Sudan

In het gebied is de paramilitaire groep Rapid Support Forces (RSF) aan de macht. Die groep maakte zich volgens mensenrechtenorganisatie Amnesty International schuldig aan etnische zuivering. Hulporganisatie Artsen zonder Grenzen stelde dit jaar dat duizenden vrouwen in Sudan slachtoffer zijn van systematisch seksueel geweld door RSF.

Sudan is een van de grootste goudproducenten van Afrika. Het meeste goud wordt vaak illegaal en onveilig gewonnen en vervolgens het land uit gesmokkeld. Mede door de slechte economische situatie zijn veel Sudanezen aangewezen op goudwinning om rond te kunnen komen. Ook voor RSF is goud een belangrijke inkomstenbron.

In 2021 kwamen in Sudan ook al tientallen mensen om het leven toen een goudmijn instortte. Dat gebeurde toen in dezelfde provincie.

Geen totaalverbod, maar wel heel stevige beperkingen voor iedereen jonger dan 15 jaar. Dat is de kern van het wetsvoorstel van de Europese Commissie om het gebruik van sociale media door jongeren en kinderen aan banden te leggen.

Een jaar geleden werd dat plan al aangekondigd, maar vandaag maakte Commissievoorzitter Von der Leyen bekend dat het socialemediaverbod voor kinderen er wat haar betreft komt. Het wetsvoorstel met als naam de "EU-Kinderwet" is een stokpaardje van Von der Leyen. In haar 'State of the European Union' zei ze dat het "de beurt is aan Europa om actie te ondernemen".

Een leeftijdsgrens hangt al langer in de lucht. Zo zijn landen als Spanje en Nederland voorstander van een EU-ban op sociale media voor minderjarigen. De plannen van vandaag zijn grotendeels in lijn met wat een panel van deskundigen voor de zomer voorstelde. In juli adviseerde dit panel, dat door de Europese Commissie was aangesteld, al om het zelfstandig gebruik van sociale media voor kinderen onder de 13 jaar te verbieden.

De details van het plan worden morgen bekendgemaakt, maar het idee van het voorstel is om jongeren stapsgewijs meer toegang te geven tot sociale media. Dat wil de Europese Commissie doen door per leeftijdsgroep vast te leggen wat wel en niet is toegestaan. "Elke leeftijdsgroep heeft zijn eigen gevoeligheden en krijgt daarom een beschermingsniveau dat daarop is afgestemd", zei Von der Leyen daarover.

Tijdslimiet en beperkingen

Zo mogen kinderen jonger dan 13 jaar niet zelf een account openen, zij kunnen dan ook geen gebruikmaken van sociale media. Jongeren tussen de 13 en de 15 jaar oud kunnen een wat de Europese Commissie noemt 'mini-account' gebruiken, dat door de ouders wordt aangemaakt en beheerd.

Op dit type account zit een tijdslimiet van een uur per dag, zegt Von der Leyen vandaag, en ook zijn de functionaliteiten beperkt. Welke functies jongeren in die leeftijdscategorie niet zouden kunnen gebruiken, is nog niet bekendgemaakt. Wel zal dit te maken hebben met beperkingen die moeten voorkomen dat kinderen urenlang op de platforms doorbrengen. Zo zei Von der Leyen vandaag dat "kinderen steeds meer worden overspoeld met content die erop gericht is om ze constant te laten scrollen".

Boven de 15 mogen jongeren als het aan de Europese Commissie ligt zelf bepalen wat ze doen op sociale media. De wet stelt wel eisen aan het ontwerp van de online platforms. Zo moet het ontwerp van de platforms verplicht veilig zijn voor gebruikers in de leeftijdscategorie van 15 tot 18 jaar.

De wet gaat niet alleen gelden voor sociale media zoals TikTok, Facebook en Instagram, maar ook voor videoplatforms, AI-chatbots en games. Welke dat precies betreft, is eveneens nog niet bekendgemaakt. Online onderwijsplatforms vallen vermoedelijk niet onder de nieuwe regels.

Leeftijdsverificatie

Het is de vraag hoe de Europese Commissie socialemediaplatforms aan de opgelegde regels wil gaan houden. Zo is in Australië al een verbod op sociale media voor kinderen tot 16 jaar oud, maar dat is door kinderen te omzeilen. Ook kunnen kinderen uitwijken naar platforms waar geen verplichte leeftijdsscan geldt.

Daarom zijn er twijfels over de effectiviteit van leeftijdsscans. Zo zijn deskundigen verdeeld of de technologie die de Europese Commissie ervoor ontwikkelde wel gaat werken. Ook zijn er zorgen over de privacygevoeligheid ervan.

Draagvlak

Daarnaast zijn er Europarlementariërs die vrezen dat de socialemediabedrijven te zacht worden aangepakt, omdat ze nu alleen aanpassingen hoeven door te voeren voor kinderen. Volgens hen is het hard nodig om ook aanpassingen te eisen in het verslavende ontwerp voor iedereen boven de 15 jaar oud.

Daarover zei Von der Leyen vandaag dat "we verslavende elementen niet hoeven te accepteren". Ook stelde ze dat Europa zich niet laat leiden door de grote technologiebedrijven. "Europa heeft de macht. Wij bepalen de regels, niet Big Tech."

Morgen presenteert de Europese Commissie het wetsvoorstel. Daarna gaan het Europees Parlement en de regeringen van de EU-landen ernaar kijken. Zij kunnen nog aanpassingen doen of het voorstel tegenhouden. Daarna onderhandelen ze samen over een definitieve versie.