NOS Nieuws - Algemeen

Veel plannen van het kabinet-Jetten waren al bekend, maar vandaag werd de hele Miljoenennota gepubliceerd. Hieronder de belangrijkste voornemens uit het eerste 'koffertje' van dit kabinet op een rij.

Hierbij is er wel een belangrijk voorbehoud: de coalitie heeft geen meerderheid in zowel de Tweede als de Eerste Kamer. Het is daarmee zeker niet gezegd of er een meerderheid is voor de plannen.

Wonen

Het kabinet heeft plannen gemaakt voor de besteding van de 7 miljard euro voor betaalbare woningen tot en met 2035 die in het coalitieakkoord is afgesproken. Van dat bedrag gaat zo'n 2,3 miljard naar een regeling waarbij gemeenten per betaalbare woning 7000 euro krijgen.

Een andere subsidie voor gemeenten wordt met 650 miljoen opgehoogd. Nog eens 940 miljoen euro gaat naar grootschalige woningbouwlocaties. Ook worden er honderden miljoenen uitgetrokken voor ouderenwoningen, middenhuurwoningen en studentenwoningen.

Het kabinet wil ten slotte dat woningcorporaties er vanaf 2028 jaarlijks 425 miljoen euro op vooruitgaan. Dat is meer dan in het coalitieakkoord is vastgelegd.

Landbouw

Het kabinet wil extra geld uitgeven aan natuurherstel, agrarisch natuurbeheer en aan het helpen van boeren bij het aanpassen van hun bedrijf. Minister Van Essen van Landbouw heeft in totaal 20 miljard voor de komende jaren om het stikstofprobleem op te lossen en legt nu honderden miljoenen extra klaar ten opzichte van de eerdere financiële plannen.

Voor de Veluwe en de Peel zijn dit jaar stikstofreductieplannen met de regio's gemaakt. Daar was al bijna een half miljard voor. Eenzelfde bedrag wordt nu klaargelegd voor de aanpak van andere regio's, onder meer Noordwest-Overijssel, Hart van het Noorden, het Groene Hart, Brainport Eindhoven en de Rotterdamse Haven.

Zo presenteerde minister Heinen het koffertje:

Zorg

Het verplichte eigen risico in de zorg stijgt volgend jaar met de inflatie mee naar 400 euro. De zorgpremie zal 12,50 euro stijgen, is de verwachting, en zal daarmee gemiddeld uitkomen op 169 euro per maand.

De uitgaven aan de zorg behoren tot de hoogste van het kabinet en komen volgend jaar uit op 118 miljard.

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport stopt extra geld in preventie en kansengelijkheid. Er gaat 25 miljoen naar gemeentelijke en maatschappelijke ondersteuning van kwetsbare gezinnen en nog eens 40 miljoen naar een wijkgerichte aanpak van kwetsbare groepen. Verder gaat 23 miljoen euro naar gratis schoolfruit en 26 miljoen naar sportaccommodaties.

Voor gordelroosvaccinaties wordt volgend jaar 47 miljoen euro apart gezet. Voor de periode van 2028-2031 is 100 miljoen euro extra per jaar beschikbaar om ook de groep 61- tot 69-jarigen te vaccineren. Eerder zouden alleen mensen die 60 zijn geworden een vaccinatie aangeboden krijgen.

Bekijk hier alle uitgaven en inkomsten in de Rijksbegroting:

AOW en WW

Het een-op-een koppelen van de gemiddelde levensverwachting aan de AOW-leeftijd komt definitief niet terug in de begroting. De bezuiniging op de AOW had een besparing van ruim 2,7 miljard euro per jaar op moeten leveren, maar leidde tot veel kritiek vanuit de vakbonden.

Daarnaast wordt de geplande halvering van de maximale WW-duur met een jaar uitgesteld, tot 2029. Het kabinet was van plan de maximale uitkeringsduur te verlagen van 24 naar 12 maanden.

Koopkracht

De koopkracht van Nederlanders gaat er volgend jaar iets op achteruit. Voor alle huishoudens gemiddeld komt er een koopkrachtvermindering van 0,1 procent.

Lage inkomens gaan er iets op vooruit (0,2 procent) en ook gepensioneerden staan in de plus (0,3 procent). Minder koopkracht is er te verwachten voor middeninkomens (-0,1 procent) en hogere inkomens (-0,2 procent).

Hogere belastingen zijn daar de voornaamste oorzaak van. Het minderheidskabinet besloot eind augustus extra geld vrij te maken om de daling wat te dempen.

Het kabinet stelt voor de voorgenomen verhoging van de inkomstenbelasting, onder meer bedoeld om de defensie-uitgaven te kunnen verhogen, iets te matigen. Om de hoge prijzen aan de pomp te verlichten, wordt de korting op de brandstofaccijnzen met een jaar verlengd.

Deze maatregelen worden onder meer gedekt met een hogere belasting op leidingwater en een lagere belastingkorting voor ouderen.

Koopkracht?

De koopkrachtplaatjes laten zien hoe het kabinetsbeleid de financiën van huishoudens beïnvloedt, rekening houdend met actuele economische ontwikkelingen. Veranderingen in het persoonlijke leven, bijvoorbeeld een scheiding, een nieuwe baan of het krijgen van een kind, hebben doorgaans veel meer invloed.

Defensie

De begroting van Defensie groeit volgend jaar naar 28,9 miljard euro. Twee jaar geleden was dat nog iets meer dan 21 miljard. In 2035 moet volgens NAVO-afspraak 3,5 procent van het bruto binnenlands product naar de krijgsmacht gaan.

Volgend jaar komt weer nieuw of gemoderniseerd materieel binnen. De marine krijgt een tweede nieuwe mijnenjager, de landmacht de gemoderniseerde CV90-infanteriegevechtsvoertuigen en de luchtmacht krijgt de laatste gemoderniseerde Apache-gevechtshelikopters.

Van de begroting van Defensie wordt ook de militaire hulp aan Oekraïne betaald. Jaarlijks gaat het om 3 miljard euro, maar een deel daarvan wordt steeds al in eerdere jaren uitgegeven.

Onderwijs

Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap kan volgend jaar meer investeren. Het gaat om 668 miljoen euro. Er wordt vanaf volgend jaar ruim een half miljard euro extra vrijgemaakt om lezen, taal en rekenen te verbeteren. Scholen worden verplicht het geld aan de verbetering van de basisvaardigheden uit te geven.

Om meer personeel te werven onder zijinstromers wordt het budget hiervoor met 80 miljoen euro verhoogd.

Infrastructuur

Het kabinet wil 5,1 miljard euro extra uittrekken tot en met 2040 voor het Mobiliteitsfonds waarmee veel infrastructuur wordt betaald. Van de nieuwe pot geld gaat 1,5 miljard euro naar onderhoud van infrastructuur. Naar regionale bereikbaarheid gaat blijvend extra geld, oplopend tot 300 miljoen euro per jaar.

"Ondanks deze extra 1,5 miljard euro blijven scherpe keuzes noodzakelijk", schrijft het ministerie. Voor onderhoud aan wegen, spoorwegen en waterwegen zijn tekorten van naar schatting tientallen miljarden euro's.

Justitie en asiel

Het ministerie van Justitie en Veiligheid trekt in 2027 231 miljoen euro uit om de veiligheid op straat, thuis en online te verbeteren. Van dat bedrag worden bijvoorbeeld meer wijkagenten betaald.

Het wordt voor de politie gemakkelijker om gegevens te verzamelen op sociale media. Ook gaat er extra geld naar de ME om rellen en andere grote ordeverstoringen aan te pakken.

Om de asielinstroom te verlagen en meer uitgeprocedeerde mensen uit te zetten investeert het kabinet 28,8 miljoen euro in de samenwerking met landen buiten de EU.

Energie en innovatie

Het kabinet wil miljarden uittrekken om innovatie te stimuleren. Minister Herbert van Economische Zaken kondigt een "investeringsinstelling" van 3,3 miljard euro aan.

In het coalitieakkoord hadden D66, VVD en CDA ook al opgeschreven dat er een speciaal agentschap moest komen om toepassingen klaar te maken voor de markt. Dat gaat nu gebeuren, met een budget van 500 miljoen euro. Al met al hoopt het kabinet de economie met 1,5 procent per jaar te kunnen laten groeien.

Minister Van Veldhoven van Klimaat en Groene Groei kondigt aan dat er extra geld komt voor stroomkabels voor windenergie van zee naar het vasteland. In totaal is er 360 miljoen euro voor nieuwe gebieden waar windturbines moeten komen.

Ook pompt het kabinet geld in het opslaan van het broeikasgas CO2 in lege gasvelden onder de Noordzee. Voor dat project is 1,3 miljard euro klaargelegd.

Bestaande subsidieregelingen voor verduurzaming van huizen en bedrijfsgebouwen gaan door. In totaal is daar 6 miljard euro voor. Een groot deel gaat naar subsidies voor warmtepompen en isolatie.

Minder regels

Het kabinet wil de komende tien jaar flink extra bezuinigen door regels te schrappen en te versimpelen. In de Miljoenennota staat dat 200 miljoen euro per jaar moet worden bezuinigd in 2028 en 2029.

De vorige kabinetten wilden ook al besparen op de Rijksoverheid, maar de afgelopen jaren stegen de kosten juist. Ook werden juist meer ambtenaren aangenomen in plaats van dat het aantal ambtenaren terugliep.

In de Miljoenennota hebben D66, VVD en CDA besloten meer te willen bezuinigen dan in hun eerdere plannen stond.

De Turkse politie heeft minstens 150 mensen opgepakt bij een betoging voor lhbti-rechten bij een rechtbank in Istanbul. De demonstranten hadden zich daar verzameld om te protesteren tegen de invallen bij lhbti-organisaties van afgelopen weekend, maar de politie verhinderde dat. Toen demonstranten leuzen begonnen te roepen werden zij opgepakt.

Afgelopen weekend arresteerde de politie 26 mensen in Istanbul en 21 in Ankara bij invallen. Ook zijn websites en sociale media-accounts van lhbti-organisaties en personen geblokkeerd. De Turkse regering zegt dat de acties bedoeld zijn om kinderen, gezinnen en familiewaarden te beschermen en spreekt van de operatie 'Mijn familie is veilig'.

Pride verboden

De arrestaties zijn de nieuwste ontwikkeling in een campagne van de Turkse regering tegen de lhbti-gemeenschap. Sinds 2015 verbieden de autoriteiten bijeenkomsten zoals de Istanbul Pride. Als mensen de marsen opnieuw proberen te organiseren, leidt dat vaak tot arrestaties en hard optreden van de politie.

Binnen de lhbti-gemeenschap groeit daardoor de angst dat de harde aanpak van de regering gaat zorgen voor meer haat en geweld.

Zorgen over mensenrechten

Michael O'Flaherty, mensenrechtencommissaris van de Raad van Europa, heeft ook kritiek op de acties. Hij roept Turkije, dat lid is van de raad, op mensen vrij te laten die zijn opgepakt vanwege hun werk voor mensenrechten- of maatschappelijke organisaties.

Volgens O'Flaherty zijn "familiewaarden" en "de bescherming van kinderen" op zichzelf geen reden om mensenrechten in te perken.

Ook Amnesty International Turkije is getroffen door de internetbeperkingen. Het X-account van de organisatie werd geblokkeerd, maar inmiddels heeft Amnesty een nieuw account aangemaakt.

De 43-jarige man uit Naarden die wordt verdacht van een steekpartij achter Amsterdam Centraal vorige maand is op vrije voeten gesteld. Zijn voorlopige hechtenis is vandaag opgeheven, bevestigt het Openbaar Ministerie. Hij blijft wel verdachte in de zaak.

De man is als fitness-influencer actief op TikTok. De steekpartij vond eind augustus plaats tijdens een van zijn livestreams. Hij stond toen te filmen op de De Ruijterkade, aan de IJ-zijde van station Amsterdam Centraal.

Mes

Op de beelden was te zien dat de man een aantal keer "niet aanraken" zegt. "Ik ben niet bang voor zes, zeven mannen", zegt hij vervolgens. En dan: "ze gaan allemaal vallen". Het lijkt erop dat de tiktokker op een gegeven moment een mes in zijn hand heeft.

Vier mannen raakten bij het incident gewond. Drie van hen, onder wie de tiktokker, werden naar het ziekenhuis gebracht. Zij konden diezelfde of de volgende dag weer naar huis.

Het onderzoek naar de steekpartij gaat door, benadrukt het Openbaar Ministerie.

Een Noors telecombedrijf wordt verdacht van medeplichtigheid aan misdaden tegen de menselijkheid in Myanmar na de militaire staatsgreep in 2021. De Noorse politie heeft vandaag een inval gedaan bij het hoofdkantoor van Telenor in Oslo.

De Noorse nationale recherche- en opsporingsdienst Kripos en de binnenlandse inlichtingen- en veiligheidsdienst PST zijn afzonderlijk een onderzoek begonnen naar de activiteiten van het bedrijf. Daaruit volgen twee aanklachten tegen Telenor.

De aanklacht van Kripos richt zich op de periode na de militaire coup op 1 februari 2021 tot de verkoop van dochteronderneming Telenor Myanmar Ltd. (TML) op 25 maart 2022. Het bedrijf had in die periode meer dan 18 miljoen klanten in het land.

In deze periode zou TML meermaals gegevens van klanten aan het militaire regime hebben overgedragen. Datzelfde regime was verantwoordelijk voor grootschalige misdaden tegen delen van de bevolking, schrijft de Noorse politie.

Bewakingsapparatuur

De aanklacht van PST richt zich op het schenden van sanctiewetgeving, waarmee de overheid internationale maatregelen van onder meer de Verenigde Naties kan handhaven.

TML zou onder meer volgens die wetgeving verboden bewakingsapparatuur hebben verkocht, zonder toestemming van het Myanmarese ministerie van Buitenlandse Zaken.

Dit speelde zich grotendeels af in dezelfde periode als de periode die Kripos onderzoekt. Daarom werken beide partijen samen en hebben ze vandaag een gezamenlijke huiszoeking uitgevoerd.

Een woordvoerder van Telenor zegt tegen persbureau Reuters dat het bedrijf volledig meewerkt met de politie. Er zijn volgens Telenor geen aanklachten tegen individuen.

Klantdata van tegenstanders

Dit jaar spande de Zweedse non-profitorganisatie Justice and Accountability Initiative al een rechtszaak aan tegen Telenor. Het bedrijf zou namen, adressen, paspoortnummers, Facebook-, bank- en locatiegegevens en de gespreksgeschiedenis van klanten hebben verzameld en deze op verzoek met het leger hebben gedeeld.

Het zou gaan om klantgegevens van tegenstanders van het regime, de data van zeker 1253 telefoons zouden zijn verzameld.

"Dat gebeurde ondanks dat het bedrijf wist van de mogelijke schendingen van mensenrechten die gepleegd werden door het leger", schrijft de organisatie. "In sommige gevallen verzocht het moederbedrijf uitdrukkelijk om aan de verzoeken te voldoen." Dit zou hebben geleid tot de executie van minstens één prominente activist.

'Onmogelijke situatie'

Volgens Telenor kwam het bedrijf tijdens de militaire staatsgreep in een onmogelijke situatie terecht.

"Medewerkers liepen het risico op gevangenisstraf, marteling of de doodstraf als geen gehoor werd gegeven aan de bevelen van het leger", laat Telenor weten in een verklaring aan Reuters. "We kwamen tot de conclusie dat we geen reële keuze hadden en dat we het leven van onze medewerkers niet op het spel konden zetten."

De grote oppositiepartijen zien ook na de troonrede en miljoenennota geen aanknopingspunten om tot een brede meerderheid in de Tweede Kamer te komen. Meerdere oppositieleiders blijven erbij dat het kabinet tussen 'links' en 'rechts' moet kiezen.

"Mooie woorden kunnen niet verbloemen dat het kabinet stuurloos is en dat ze geen richting kiezen voor Nederland", reageert Pro-leider Klaver. Hij herhaalt zijn eis dat de bezuinigingen op de werkloosheids- en arbeidsongeschiktheidsuitkeringen eerst van tafel moeten.

Ook JA21-leider Eerdmans is niet tevreden. "Het is heel eenvoudig: politiek is keuzes maken. Daar is wilskracht voor nodig en lef. Dit is een middenverhaal waar Klaver niet tevreden mee is en ik ook niet. Dus dan blijven we met onze handen op de rug staan."

De SGP, die nodig is voor een meerderheid 'over rechts' in de Tweede Kamer, wil ook dat het minderheidskabinet een keuze maakt. "Als je geen keuze maakt in sociale zekerheid, gaat het niet de goede kant op", vindt partijleider Chris Stoffer.

'Van de dansvloer geweerd'

Zowel Klaver als Eerdmans benoemt dat D66, VVD en CDA er tijdens de formatie voor kozen om niet samen te werken met Pro of JA21. Ook bij de begrotingsonderhandelingen kwam het niet tot een deal.

Volgens Pro en JA21 kan het hen daarom nu niet meer verweten worden dat een meerderheid vinden moeizaam zal gaan. "Ik houd het kabinet daarvoor verantwoordelijk", zegt Klaver. "Zij hebben gekozen voor een minderheidskabinet."

Eerdmans is het daarmee eens. "Wij zijn van de dansvloer geweerd, en nu wordt onze prijs hoger", zegt Eerdmans. "Je moet ons niet op onze verantwoordelijkheid nemen als je die zelf niet hebt genomen."

'Gaat goedkomen'

Fractievoorzitters van coalitiepartijen D66, VVD en CDA zijn optimistischer en herhalen dat de miljoenennota "echt wel handreikingen" en "een uitgestoken hand" naar de oppositie bevat. "Ik ga proberen mijn hand zover uit te steken dat iemand hem aanneemt", zegt fractievoorzitter Jan Paternotte (D66).

Wat betreft VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans is het zaak "van zowel de coalitie als oppositie" om een meerderheid te vinden. "Als we allemaal naar elkaar luisteren, kan het echt wel goed komen", zegt CDA-leider Henri Bontenbal.

50plus is tot nu toe de enige oppositiepartij die al toezegt het kabinet te steunen. "We geloven in samenwerking, want stilstand is funest", zegt fractievoorzitter Jan Struijs.

In de troonrede riep ook koning Willem-Alexander de politiek op om samen te werken. Dat lijkt in ieder geval PVV-leiders Wilders niet te zijn. Hij vindt dat Nederland "naar de mallemoer" gaat, omdat er geen asielstop komt, de kosten stijgen en er bezuinigd wordt op zorg. Hij wil dat het kabinet opstapt.

Ook Stephan van Baarle (Denk) vindt dat het kabinet "fundamenteel de verkeerde keuzes maakt", vanwege de investeringen in defensie. "Als je ervoor kiest om die af te wentelen op gewone mensen, kunnen wij dat niet steunen."

'Drammers'

"Al die drammers die hun eigen zin willen doordrammen en ook niks bereiken, daar heeft Nederland ook niks aan", vindt Gidi Markuszower (Groep Markuszower) op zijn beurt. "Als er voorstellen zijn die Nederland echt vooruithelpen, gaan wij die natuurlijk steunen."

"Of ze nu links of rechts gaan, als ze maar vooruit gaan", vindt ook ChristenUnie-leider Mirjam Bikker. De BBB wil eerst kijken hoe de politieke beschouwingen verlopen. "Met een minderheidskabinet zou de hele boel nog verbouwd kunnen worden", zegt fractievoorzitter Henk Vermeer. "We kunnen pas beslissen als we het totale plaatje hebben."

Kleinere oppositiepartijen benoemen vooral wat zij vandaag hebben gemist. Zo had SP-leider Jimmy Dijk graag in de troonrede wat gehoord over Groningen, het toeslagenschandaal en de gestegen prijzen.

Lid Mona Keijzer wil dat er veel meer gedaan wordt om asielzoekers uit veilige landen te weren. Christine Teunissen (Partij voor de Dieren) wil dat er meer gebeurt om de klimaatdoelen te halen, Volt-leider Laurens Dassen noemt daarnaast kunstmatige intelligentie.

Zeven mannen zijn afgelopen weekend aangehouden voor de invoer en handel in illegaal zwaar vuurwerk. Bij de actie is in totaal 3800 kilo aan explosieven in beslag genomen.

Volgens de politie gaat het om een groep die vuurwerk vanuit Duitsland naar Nederland heeft geïmporteerd. In samenwerking met de Duitse politie kreeg ze de transporten in beeld.

Eind augustus kon bij het Brabantse Schaijk een lading van 1200 kilo vuurwerk worden onderschept. Een 22-jarige verdachte uit Oss werd daarbij aangehouden.

Meer vuurwerk onderschept

Zaterdag wist de politie ook bij Arnhem, Heijen en Ulft vuurwerktransporten te onderscheppen. Daarbij zijn in totaal 2600 kilo vuurwerk, 30.000 euro aan contant geld en verschillende gegevensdragers in beslag genomen.

Zeven verdachten van 31 tot 60 jaar zijn opgepakt. Ze komen uit Oss, Raalte, Olst, Wesepe, Silvolde en Ruurlo. Eén heeft geen vaste woon- of verblijfplaats. Drie van hen zitten nog vast.

De politie meldt dat de mannen vooral handelden in zogenoemd F4-vuurwerk, de zwaarste categorie. Het was voor consumenten al niet toegestaan om deze explosieven in bezit te hebben, ook vóór het vuurwerkverbod.

Bij een zoekactie in een recreatiegebied ten zuiden van Arnhem is vanmiddag een lichaam aangetroffen. Vrienden van de 43-jarige zanger Ben Saunders zeggen tegen De Telegraaf dat het om hem gaat.

De winnaar van het eerste seizoen van tv-talentenjacht The Voice of Holland is sinds vanochtend vermist. Later verspreidde de politie een Burgernetbericht met een signalement dat overeenkomt met Saunders: 'een 43-jarige man met baard en diverse tatoeages'.

Misdrijf uitgesloten

Er is een zoektocht begonnen waarbij onder meer honden, duikers en een politiehelikopter zijn ingezet. Rond 13.20 uur is een lichaam gevonden. Het is nog niet officieel bevestigd dat het om de zanger gaat. De politie meldt dat uit onderzoek blijkt dat een misdrijf is uitgesloten.

Bij het recreatiegebied de Rijkerswoerdse Plassen zijn vrienden en familie van de zanger samengekomen, meldt een videocorrespondent ter plaatse.

Ben Saunders groeide op in Hoorn, als zoon van Engelse ouders. Hij brak in 2011 door, toen hij het eerste seizoen van de talentenjacht The Voice of Holland won. Een dag later won zijn broer Dean ook een talentenshow op de Nederlandse televisie, het derde seizoen van Popstars.

Terwijl het muzikale succes wegebde, kwam Saunders meerdere malen in aanraking met justitie. In 2015 werd hij opgepakt voor het mishandelen van een verkeersregelaar in Hoorn. Hij kreeg 180 uur taakstraf en moest een schadevergoeding betalen.

Nog geen week later kreeg hij van de rechter te horen dat hij de schade moest vergoeden van een vernieling bij een café in Landsmeer in 2014. Saunders bleef ook lid van de verboden motorclub Satudarah.

Onlangs verhuisde hij naar een woonwagenkamp in Arnhem. In die stad opende hij eerder een tattooshop.

Beelden van de auditie van Ben Saunders voor The Voice of Holland:

De koopkracht ontwikkelt zich volgend jaar iets beter dan in augustus nog geraamd werd. Dat zegt het Centraal Planbureau. In augustus ging het CPB ervan uit dat een doorsnee huishouden er volgend jaar 0,3 procent op achteruitgaat in koopkracht.

Door de maatregelen die op Prinsjesdag zijn aangekondigd is de raming nu een achteruitgang van 0,1 procent voor het doorsnee huishouden.

Plusje voor laagste inkomens

Alleen de laagste inkomens gaan er volgend jaar iets op vooruit: +0,2 procent. En gepensioneerden: +0,3 procent. Gepensioneerden krijgen er geld bij doordat pensioenfondsen er goed voorstaan en daardoor de pensioenen kunnen verhogen. De koopkracht van de laagste inkomens groeit een beetje doordat werkenden een grotere korting krijgen op hun inkomstenbelasting.

"Er gebeurt wel iets om voor bepaalde groepen de koopkracht iets op te krikken", zegt CPB-directeur Pieter Hasekamp. "Het kabinet heeft ervoor gekozen om werkenden een steuntje in de rug te geven door die arbeidskorting iets te verhogen."

Focus op kwetsbaren

"We hebben in augustus gezegd: focus nu vooral op kwetsbare groepen en zorg tegelijkertijd dat we minder afhankelijk worden van geïmporteerde fossiele energie", zegt Hasekamp. "En je zou kunnen zeggen, dit pakket komt daar half aan tegemoet."

Het kabinet kiest volgens het CPB voor gerichte steun aan huishoudens met een lager inkomen en voor ondersteuning bij verduurzaming. Zo kondigde het kabinet in het voorjaar al aan dat er weer een Tijdelijk Noodfonds Energie komt. Mensen met een laag inkomen en hoge energierekening kunnen steun uit dat fonds krijgen.

Ook komt er hulp bij energiebesparende maatregelen in huis en is binnenkort subsidie beschikbaar voor het inruilen van een brandstofauto voor een tweedehands elektrische auto.

Onzekerheid

Het CPB zegt erbij dat er nog veel onzekerheid is rondom de koopkrachtcijfers, ten eerste omdat er nu een minderheidskabinet is. Dat betekent dat voor veel Prinsjesdagmaatregelen nog politieke steun moet worden gezocht.

Daarnaast is er de situatie rond Iran. Wanneer de oorlog daar aanhoudt of verergert kunnen de brandstof- en energieprijzen verder stijgen. Dan zullen vooral huishoudens geraakt worden met een laag tot middeninkomen die veel gas gebruiken en/of veel kilometers rijden.

Nibud is bezorgd

Het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) benadrukt dat de koopkracht vooral achteruitgaat door belastingverhogingen van het kabinet. De inkomstenbelasting gaat omhoog. "Dit merken mensen in januari direct op hun loonstrook. Zonder deze plannen zouden mensen er gemiddeld een ruime procent op vooruit gaan", aldus het Nibud.

Sommige bezuinigingsmaatregelen zijn uitgesteld tot 2028. Het Nibud is dan ook bezorgd over wat er dan gebeurt. "Nu al kunnen veel huishoudens met een laag inkomen en extra zorgkosten hun minimaal noodzakelijke uitgaven niet betalen", zegt Nibud-directeur Mattias Gijsbertsen.

"Het uitstel van een aantal plannen neemt een deel van de druk weg. Maar voor hoelang? Komt de klap alsnog in 2028? We roepen het kabinet op om deze kwetsbare groep ook op de langere termijn te ontzien en niet op te zadelen met onvermijdbare financiële problemen."

Economie groeit

De Prinsjesdagmaatregelen hebben volgens het CPB verder nauwelijks effect op de economische groei in 2027. Het CPB gaat net als in augustus nog steeds uit van een economische groei van 1,2 procent volgend jaar. Het begrotingstekort komt naar verwachting uit op 2,2 procent en de staatsschuld op 46,7 procent van het bruto binnenlands product.

De lastenverhogingen van het kabinet-Jetten komen vrijwel volledig voor rekening van werkenden. Dat stelt het belangrijkste adviesorgaan van de regering, de Raad van State, na bestudering van de begroting. Zo gaat onder andere de inkomstenbelasting, die iedereen die werkt moet betalen, omhoog.

In de miljoenennota en het coalitieakkoord schrijft het kabinet dat werken moet lonen. Maar in de begroting blijkt dat de plannen waar het kabinet extra geld voor uittrekt steevast worden betaald door de belasting op arbeid te verhogen, concludeert de Raad van State. Die staat sinds 1 juli onder leiding van Sybrand van Haersma Buma, oud-fractievoorzitter van het CDA en burgemeester van Leeuwarden.

Van de zes miljard euro aan lastenverzwaringen in 2027, gaat 5,8 miljard ten koste van werkenden. Terwijl de lasten voor bedrijven en vermogenden juist iets omlaag gaan. De Raad van State wijst erop dat tal van adviesorganen voor een evenwichtige verdeling van de lasten pleiten, vooral vanwege de vergrijzing. Steeds minder werkenden moeten de verzorgingsstaat betalen en dat is in de toekomst onhoudbaar. Zeker omdat ook de economische groei achterblijft.

Rekening doorschuiven

Het kabinet analyseert op papier uitstekend wat de grote problemen van nu zijn, stelt de Raad van State. Denk aan de geopolitieke spanningen, stikstof, klimaat, wonen en onderwijs. Maar in de praktijk zie je dat niet terug in hoe het geld wordt verdeeld.

Althans, niet in de begroting van het minderheidskabinet zoals die er nu ligt, zonder steun van de oppositie. Een groot deel van de plannen wordt uitgesteld of afgesteld en daar zijn niet alleen werkenden, maar ook jongere generaties de dupe van. "Voor hen is existentieel wat nu wordt opgelost en wat wordt uitgesteld."

De Raad van State ziet dat niet alleen de problemen, maar ook de rekening wordt doorgeschoven naar de kinderen en jongvolwassenen van nu. Op die manier wordt de overheidsschuld op termijn onhoudbaar. In 2025 was de schuld per hoofd van de bevolking ongeveer 29.000 euro. Al in 2035 loopt die op naar ruim 40.000 euro per persoon.

Scherper kiezen

Om volgende generaties niet met onze problemen op te zadelen, zou het kabinet in moeten zetten op beheersing van de staatsschuld, investeren in een productievere economie en een versnelde energie- en klimaattransitie. Maar op basis van de huidige informatie in de miljoenennota is moeilijk vast te stellen in hoeverre de overheidsuitgaven gericht zijn op productiviteitsgroei. Dat moet beter, vindt de Raad van State.

Zo zou het kabinet scherper moeten kiezen waar Nederland in de toekomst het beste z'n geld mee kan verdienen. Dat is de afgelopen jaren niet genoeg gedaan. Naar schatting is het aantal laagbetaalde banen de afgelopen jaren ongeveer drie keer zo hard gegroeid als het aantal overige banen. En ook nu schuift het kabinet die keuze voor zich uit. "De cijfers laten zien dat er vooralsnog geen sprake is van indrukwekkende investeringen in productiviteit", stelt de vicepresident van de Raad van State, Sybrand Buma.

De adviseurs zijn ook kritisch over hoe extra uitgaven gedekt worden in de begroting. De overheidsfinanciën zijn boekhoudkundig onder controle, maar het kabinet schuift met posten naar de toekomst zonder precies aan te geven waarom het geld niet uitgegeven is. "Dit maakt het lastig vast te stellen welke afwegingen uiteindelijk worden gemaakt bij de aanpassing van de overheidsuitgaven."

Oppositie

De Raad van State ziet ook dat een groot deel van de plannen van het minderheidskabinet op deze manier de eindstreep niet zullen halen, omdat er geen steun van een meerderheid voor is. Als het lukt om met steun van de oppositie een nieuwe begroting te maken, dan wil de Raad van State graag met een nieuw advies komen.

Het is voor het eerst dat de Raad van State dat actief aanbiedt aan een kabinet. Het adviesorgaan hoopt dat coalitie en de oppositie de kritische noten van dit advies in hun oren knopen, als de politieke strijd om zo'n nieuwe begroting in volle gang is.

Het aantal mensen onder de armoedegrens neemt volgend jaar niet toe. Het Centraal Planbureau voorspelde vorige maand dat het voor het eerst sinds jaren weer zou groeien: van 460.000 naar 470.000 mensen.

Maar dat is naar verwachting nu toch niet het geval. Volgens het kabinet blijft het aantal mensen in armoede gelijk. Het aandeel kinderen zou zelfs iets afnemen, met 0,1 procent.

Dat staat in de Prinsjesdagstukken. Veel plannen lekten al uit. Zo was al bekend dat een doorsnee huishouden volgend jaar 0,1 procent koopkracht inlevert.

Minister Vijlbrief schrijft nu dat het koopkrachtpakket "een technische invulling" is, dat nog "breed draagvlak" wordt gezocht en dat het minderheidskabinet in gesprek gaat met de Kamer "over de definitieve invulling van maatregelen".

Dat gesprek begint woensdag en donderdag. Dan zijn de Algemene Politieke Beschouwingen, waarin het kabinet in debat gaat over de Prinsjesdagstukken.

"Deze begroting is niet in beton gegoten", zei minister Heinen van Financiën toen hij zijn koffertje met de miljoenennota aanbood in de Tweede Kamer. Hij vindt dat er samengewerkt moet worden. "Economische groei moet een landelijke opdracht worden."

Meer mensen bij defensie

In de miljoenennota staat verder dat het kabinet volgend jaar 600 miljoen extra investeert in defensie. Het budget groeit naar 28,9 miljard in 2027. Dat is inclusief ruim 3 miljard steun voor Oekraïne.

De geraamde uitgaven voor defensie stijgen naar 2,36 procent van het bruto binnenlands product. Daarmee voldoet Nederland ruimschoots aan de NAVO-norm van 2 procent.

Het geld zal, behalve in materieel, onder meer worden gestoken in menskracht. Het is de bedoeling dat er volgend jaar al vijfduizend werknemers bij komen. Het totaal aantal komt dan rond de 85.000 uit.

Veiligheid sociale media

Het ministerie van Justitie en Veiligheid trekt in 2027 231 miljoen euro uit om de veiligheid op straat, thuis en online te verbeteren. Van dat bedrag worden bijvoorbeeld meer wijkagenten aangetrokken.

Het wordt voor de politie gemakkelijker om gegevens te verzamelen op de sociale media. Ook gaat er extra geld naar de ME om rellen en andere grote ordeverstoringen aan te pakken.

Om de asielinstroom te verlagen en meer mensen uit te zetten investeert het kabinet 28,8 miljoen euro in de samenwerking met landen buiten de EU.

Verder heeft het ministerie van J&V voor volgend jaar 75 miljoen vrijgemaakt voor het oplossen van het cellentekort. Vanaf 2028 gaat daar 100 miljoen naartoe.

Groot onderhoud wegen

Er wordt tot en met 2040 5,1 miljard extra toegevoegd aan het Mobiliteitsfonds. Hiervan gaat volgend jaar 1,5 miljard naar groot onderhoud van wegen en bruggen.

Dat is geen vetpot voor de opgave die er ligt, stelt minister Karremans van Infrastructuur en Waterstaat. Hij moet "scherpe keuzes" maken, maar gaat ervan uit "dat belangrijke infrastructuurprojecten op korte termijn kunnen worden uitgevoerd".

Er gaat ook 300 miljoen van het Mobiliteitsfonds naar het verbeteren van de regionale bereikbaarheid. Dat geld wordt deels gebruikt voor de verbetering van het openbaar vervoer.

Het kabinet wil "meer, sneller en beter bouwen". Daar wordt tot en met 2035 zo'n 7 miljard voor uitgetrokken. Daarvan gaat 1 miljard naar grootschalige woningbouwlocaties.

Lezen en rekenen

Scholen krijgen vanaf volgend jaar structureel ruim 500 miljoen euro voor het verbeteren van de basisvaardigheden: lezen, schrijven en rekenen. Dat is omgerekend minstens 206 euro per leerling, stelt staatssecretaris Tielen.

Verder wil haar ministerie van Onderwijs eerdere bezuinigingen op onderzoek deels terugdraaien met een structurele investering van 428 miljoen euro.

Minister Berendsen maakt vandaag in een brief aan de Tweede Kamer nog bekend dat hij 35 miljoen euro uittrekt om netwerk van ambassades en consulaten te versterken. Een eerdere bezuiniging wordt daardoor gehalveerd.

NAVO-gevechtsvliegtuigen hebben afgelopen nacht een drone neergeschoten boven Litouws grondgebied. Volgens media in NAVO-lidstaat Litouwen kwam het projectiel vanuit buurland Belarus, maar is nog niet vastgesteld of het om een Russische of Oekraïense drone ging.

De drone vloog in de buurt van de plaats Pratkunai en de waterkrachtcentrale van Kruonis, een kleine 70 kilometer ten westen van de hoofdstad Vilnius.

De militaire en reguliere politie zijn in het gebied en de geborgen wrakstukken worden onderzocht. Er zijn nog geen aanwijzingen gevonden voor de herkomst van de drone.

Voor het eerst drone neergehaald

Een commandant van de luchtmacht sprak op een persconferentie van het schenden van het luchtruim. Hij zei dat er kort voor middernacht op de radar werd gezien dat een projectiel vanuit Belarus het grondgebied van Litouwen naderde. Vanaf de grond kon dat niet worden waargenomen, waarop werd besloten om de Italiaanse NAVO-toestellen in te zetten. Volgens hem was de drone "waarschijnlijk" geladen met explosieven.

Het projectiel zou zo'n 30 minuten in het Litouwse luchtruim hebben gevlogen, onder meer langs woonwijken, voor het werd neergehaald. Volgens het leger is het voor het eerst dat er een drone is neergehaald in het Litouwse luchtruim. Wel werden al eerder drones gesignaleerd, voor het laatst gisteren. Die drones kwamen waarschijnlijk ook uit Belarus en vlogen naar Rusland.

Wanhoop Poetin

Het land grenst aan de NAVO-bondgenoten Letland en Polen en aan de Russische exclave Kaliningrad. In het oosten heeft het een lange grens met Belarus. President Loekasjenko, die dat land al sinds 1994 als een dictator regeert, is een bondgenoot van Rusland.

NAVO-secretaris-generaal Rutte zei gisteren dat aanvallen aan de grenzen van het NAVO-gebied de wanhoop tonen van de Russische president Poetin en zijn wens om angst en terreur te zaaien. De aanvallen zullen ertoe leiden dat het bondgenootschap zijn steun aan Oekraïne vergroot, zei Rutte.

Onduidelijkheid over de toekomst van Box 3 hangt als een donkere wolk boven de Prinsjesdagbegroting. Het kabinet bereikte voorafgaand aan Prinsjesdag geen akkoord over de vermogensbelasting en schuift deze hete aardappel nu een halfjaar vooruit. Ondertussen tikt de klok door want dit probleem kost de staat jaarlijks miljarden.

Luisteren?

Deze aflevering van De Dag luister je via NPO Luister en alle andere podcastapps. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren.

Leo Stevens is emeritus hoogleraar belastingrecht, voormalig kroonlid van de SER én de bedenker van Box 3. Hij blikt in de podcast terug hoe hij op het toen baanbrekende idee kwam en waarom deze constructie destijds nodig was. Wel waarschuwde hij direct al dat het een tijdelijke oplossing was. "Ik heb meermaals gewaarschuwd: dit loopt fout."

Hoe kan het dat zijn toen revolutionaire idee is uitgemond in een peperdure en politieke impasse? En heeft hij misschien een oplossing? "Ik heb inderdaad een alternatief bedacht, een compromis tussen enerzijds de vermogensaanwasbelasting en anderzijds de vermogenswinstbelasting."

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie en montage: Elisabeth Steinz

Redactie en audioresearch: IJsbrand Terpstra en Olaf Hartjens

Eindredactie: Rosanne Sies

De Amerikaanse artiest Macklemore is uit de tour van de Britse zanger Ed Sheeran gezet vanwege zijn pro-Palestijnse uitspraken op het podium. Dat heeft Macklemore zelf op zijn sociale media bekendgemaakt. De Amerikaan zegt dat Sheeran onder druk is gezet door stadioneigenaren om hem uit zijn programma te schrappen.

Macklemore zou met Sheeran door de Verenigde Staten touren. Hij zou bij tien optredens het voorprogramma doen, maar deed er uiteindelijk maar twee.

Tijdens een concert op 4 september in het MetLife Stadium in de Amerikaanse staat New Jersey vroeg Macklemore, wiens echte naam Ben Haggerty is, aandacht voor de situatie van de Palestijnen in Gaza en op de bezette Westelijke Jordaanoever.

Columbia University

"Een van de redenen waarom ik deze tournee wilde doen, was omdat ik hier op podia en in stadions door heel Amerika wilde staan en twee woorden wilde uitspreken die me zeer na aan het hart liggen: Free Palestine", zei Macklemore.

Ook eerde hij onder meer de studenten van de Amerikaanse universiteit Columbia in New York die met hun grootschalige campusbezetting in zijn ogen "de hele wereld mobiliseerden" om zich uit te spreken tegen de Israëlische aanvallen op Gaza. "Dus dank aan al die studenten die hun diploma's, hun collegegeld en hun studiebeurs op het spel hebben gezet."

De rapper benadrukte verder op het podium dat kritiek op Israël, apartheid of genocide "op geen enkele manier" kritiek is op alle Joden.

Ultimatum

Op zijn sociale media schrijft Macklemore dat Robert Kraft, de eigenaar van het Gillette Stadium in Massachusetts persoonlijk contact opnam met Sheeran om hem te vertellen dat de rapper niet in zijn stadion mocht optreden.

Kraft zou daarnaast andere stadioneigenaren tegen hem hebben opgezet. "Ze hebben hem een ultimatum gegeven: als Macklemore onderdeel is van de tournee, dan mag jij niet optreden in onze stadions", aldus Macklemore. Sheeran zat volgens de rapper in een "klotesituatie".

De Amerikaanse organisator van Sheerans tour heeft in muziekblad Rolling Stone bevestigd dat concertzalen op de aankomende tourdata in de VS geen optreden met Macklemore zullen toestaan.

Miljoenen likes

Op sociale media is kritiek geuit op het besluit van Sheeran. Ook wordt de stadioneigenaren verweten dat zij met twee maten meten. Zo mocht de Amerikaanse artiest Ye (voorheen Kanye West) volgens critici ondanks zijn antisemitische uitspraken wel in een van de stadions optreden.

Macklemore zegt achter zijn uitspraken te staan, ook al mag hij niet meer op tournee met Sheeran. Zijn bericht op Instagram heeft in een dag tijd meer dan vijf miljoen likes gekregen. "Maar als die woorden me het podium kosten, terwijl ze tegelijkertijd de aandacht weer op Palestina vestigen, dan was dit de meest geslaagde tournee die ik ooit heb gedaan."

Democratie vraagt continu bescherming en onderhoud. Dat was de boodschap van koning Willem-Alexander aan het begin van de troonrede die hij namens de regering voorlas in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag.

"Democratie is geen platte rekensom, maar een mentaliteit die moet leven in ieder van ons", zei de koning. "Iedereen die iets doet voor een ander als vrijwilliger, mantelzorger of anderszins draagt bij aan het algemeen belang en maakt Nederland sterker."

Volgens Willem-Alexander bestaat er in Nederland een traditie van gemeenschapszin "als antistof tegen polarisatie". Hij wijst erop dat het idee van democratie niet moet worden versmald "tot het gelijk van de helft plus één".

Vaker 'ja'

Het is belangrijk dat mensen erop vertrouwen dat politiek en overheid problemen echt oplossen, zei de koning. Het is een opdracht aan parlement en kabinet dat die vraag vaker met 'ja' wordt beantwoord. "Dat betekent dat niet de ophef van de dag leidend moet zijn."

"De parlementaire democratie is van iedereen, voor iedereen en moet dus dienstbaar zijn aan iedereen", vervolgde hij. En hij deed een oproep tot samenwerking aan "partijen die geen deel uitmaken van de coalitie". Niet verwonderlijk, want de coalitie heeft geen meerderheid en is dus afhankelijk van de oppositie.

Willem-Alexander somde een aantal problemen op die "al veel te lang vragen om een oplossing": wonen, stikstof, democratie, sociaal stelsel, veiligheid en klimaat. "De toekomst wacht niet op achterblijvers."

De koning over het beschermen van de democratie:

Wat betreft stikstof is het "de hoogste tijd" om de impasse te doorbreken. Voor een betere natuur en waterkwaliteit, maar ook voor Nederlandse boeren, want "die verdienen duidelijkheid en een toekomstperspectief".

Wat betreft wonen mikt het kabinet op "een pragmatische aanpak". Dat betekent bouwen op plekken waar al infrastructuur is en meer prefab bouwen.

Ruim aandacht is er ook voor asiel in de troonrede. "De samenleving moet het aankunnen", aldus de koning. Volgens hem zijn de doelen duidelijk: een lagere instroom, de opvang op orde en een streng uitzetbeleid. Volgens Willem-Alexander moet er zoveel mogelijk rust komen rond dit thema.

Het kabinet wil problemen oplossen en stilstand doorbreken, maar stuit daarbij wel op met name financiële grenzen, zei koning Willem-Alexander. "De eerlijke boodschap is: niet alles kan tegelijk", aldus het staatshoofd.

"Financieel zijn er duidelijke grenzen, omdat we onze kinderen en kleinkinderen niet met een onverantwoord hoge staatsschuld mogen opzadelen", zei de koning. Daarom voert het kabinet een begrotingsbeleid "dat de rekening niet vooruitschuift".

Buigen voor anderen

Aan het eind van de troonrede kwam Willem-Alexander terug op het beschermen van de democratie. "Een bekende definitie zegt dat democratie de noodzaak is om af en toe te buigen voor de mening van anderen", zei de koning. "Dat is een gedachte om vast te houden."

Volgens hem ligt daarin "de geest van redelijkheid en elkaar wat gunnen" besloten. En dat lost meer problemen op "dan de voortdurende ophef die nu soms de overhand lijkt te hebben".

Lees hier de hele troonrede en kijk 'm hier in zijn geheel terug:

In de Schouwburg?

Het was voor de vijfde keer dat de troonrede werd voorgelezen in de Koninklijke Schouwburg van Den Haag. Vanwege de verbouwing van het Binnenhof is de Ridderzaal voorlopig geen optie.

Voor koning Willem-Alexander was het de veertiende troonrede die hij voorlas. Voor het kabinet-Jetten was het de eerste. De rede van dit jaar was een stuk langer dan die van vorig jaar bijna 2900 woorden tegenover 1800 in 2025.

De Britse prins Harry en zijn vrouw Meghan hebben hun kinderen Archie (7) en Lilibet (5) kort na de start van het schooljaar van school laten wisselen. De beslissing werd genomen vanwege zorgen over de veiligheid van de kinderen.

De kinderen hadden na hun verhuizing uit de Verenigde Staten pas twee dagen les gehad op hun nieuwe school in het Verenigd Koninkrijk. Een woordvoerder van de hertog en hertogin van Sussex zegt dat het besluit is genomen na overleg met het beveiligingsteam van de familie. Daarbij speelden "praktische aspecten" van hun huidige situatie een rol.

Met praktische aspecten worden de afstand en de drukke route tot de school bedoeld die het moeilijk maakten om de kinderen tijdens het brengen en halen goed te beveiligen. Daarom is besloten hen naar een andere school te sturen.

De woordvoerder van het stel zegt dat Harry en Meghan de leraren en medewerkers van de school dankbaar zijn voor de liefde, zorg en inzet die zij hun gezin die korte tijd hebben gegeven.

Zorgen om beveiliging

Het nieuws komt op het moment dat de door de overheid betaalde beveiliging van de Sussexes opnieuw wordt beoordeeld. Dat gebeurt nu Harry en Meghan weer in het Verenigd Koninkrijk wonen. Het stel keerde vorige maand terug, na zes jaar in de Verenigde Staten te hebben gewoond.

Ravec, de commissie die toezicht houdt op de beveiliging van leden van het koningshuis en andere hooggeplaatste personen, buigt zich nu opnieuw over het niveau van de politiebeveiliging van prins Harry en Meghan.

Niet de eerste keer

Sinds zij in 2020 een stap terug deden uit het Britse koningshuis is er geregeld discussie geweest over de beveiliging van het echtpaar. Tijdens hun verblijf in de Verenigde Staten kregen ze geen overheidsbeveiliging als ze het Verenigd Koninkrijk bezochten. Harry vond dat onterecht en stapte naar de rechter, maar kreeg ook in hoger beroep ongelijk.

Op verschillende plaatsen in het land woedt er brand langs een snelweg, onder meer naast de A2 bij Breukelen en de A28 bij Putten en Dwingeloo. Op beelden is te zien dat er hooi in brand staat. RTV Noord meldt een vergelijkbare actie langs de A7 bij Scheemda. Ook langs andere wegen worden branden gemeld.

Op beelden van Rijkswaterstaat is te zien dat het verkeer bij Breukelen door de rook wordt gehinderd. "Waar nodig zullen we rijstroken of complete rijbanen afsluiten", zegt Rijkswaterstaat.

De brandweer moest op meerdere plaatsen brandjes blussen:

Het gaat om acties van boerenactivisten. Die hebben in hun strijd tegen het stikstofbeleid van het kabinet vaker voor deze vorm van protest gekozen. Voor vandaag hebben radicale boerenleiders hun achterban opgeroepen opnieuw in actie te komen.

Oproepen tot boerenprotest

"Laat zien dat we het er niet mee eens zijn", zei een woordvoerder van de actiegroep Farmers Defence Force (FDF) gisteren op X. "Ga je lokaal verzamelen, ga morgen in actie. Want als we dit stilletjes over ons heen laten komen, is het gebeurd met de sector."

FDF-leider Mark van den Oever richtte zich gisteravond laat tot burgers. "Wij roepen jullie op om 's avonds, als jullie terugkomen van jullie werk, ook te gaan protesteren bij de gemeentehuizen in jullie eigen woonplaats. Wij beginnen 's middags, jullie nemen het 's avonds over."

Het liveblog over de sabotages van vandaag

Volg in ons liveblog de laatste ontwikkelingen over de sabotages op het spoor en de boerenacties.

In de Universiteitsbibliotheek Utrecht is een ongeveer 1700 jaar oud fragment van de Odyssee ontdekt. Onderzoeker Mark de Kreij van de Radboud Universiteit Nijmegen vond het stukje perkament twee jaar geleden tijdens onderzoek in de collectie antieke manuscripten van de universiteit. De Odyssee is een van de beroemdste verhalen uit de Griekse mythologie.

De Universiteit Utrecht maakt de vondst nu pas bekend. Volgens de universiteit sluit het aan bij de hernieuwde belangstelling voor de Odyssee dankzij de succesvolle verfilming van regisseur Christopher Nolan.

Het fragment bevat enkele regels uit boek 12 van het beroemde Griekse epos van Homerus. Volgens De Kreij is het bijzonder dat het al die tijd onopgemerkt is gebleven. "Het lag gewoon ergens in Utrecht, maar niemand wist het", zegt hij tegen RTV Utrecht.

De Kreij stuitte op het fragment toen hij een verzameling oude manuscripten onderzocht. Het gaat om een beschadigd stukje perkament van nog geen 8 centimeter. Wereldwijd zijn slechts enkele tientallen vergelijkbare fragmenten uit deze periode bekend. Ook behoort het tot de oudste teksten in de Utrechtse collectie.

Verstopt in een oude collectie

De Universiteit Utrecht kocht de collectie zo'n zeventig jaar geleden van de erfgenamen van de Duitse wetenschapper Carl Schmidt. De meeste manuscripten werden in het verleden al onderzocht, maar een klein deel ervan bleef grotendeels onaangeroerd.

De Kreij, universitair docent Oudgrieks, herkende tijdens zijn onderzoek woorden die hem deden denken aan Homerus. Dat bleek te kloppen: de tekst komt uit de derde of vierde eeuw na Christus en bevat verzen uit de Odyssee.

De regels beschrijven een belangrijk moment in het verhaal. De mannen van Odysseus eten, tegen zijn waarschuwingen in, het heilige vee van de zonnegod Helios. Die vraagt oppergod Zeus om straf, waarna een storm het schip van Odysseus vernietigt en zijn bemanning omkomt.

Schatzoeker

Voor de onderzoeker is het niet de oudste tekst die hij ooit heeft bestudeerd. Toch noemt hij de vondst bijzonder. "Ik heb het leukste vak van de wereld", zegt De Kreij. "Ik ben eigenlijk een schatzoeker. Elke dag kun je iets tegenkomen wat nog niemand eerder heeft gezien."

De Odyssee vertelt het verhaal van Odysseus, de koning van het Griekse eiland Ithaka, die na de Trojaanse Oorlog een lange en gevaarlijke reis naar huis maakt. Het epos werd rond de achtste eeuw voor Christus opgeschreven en geldt als een van de invloedrijkste werken uit de westerse literatuur. De Trojaanse Oorlog zou volgens de overlevering enkele eeuwen eerder hebben plaatsgevonden.

De NS is voorzichtig begonnen met hervatting van de dienstregeling na de sabotageactie van vanochtend. Onbekenden legden op meerdere plekken door het land buizen op het spoor, waardoor het treinverkeer ernstig ontregeld raakte. Vooral tussen Utrecht en het noorden en oosten van het land was er overlast.

Op sommige plaatsen werden ook startkabels aangetroffen. Die waren bedoeld om kortsluiting te veroorzaken op het tracé.

Liveblog over de spoorsabotage:

Volg in ons liveblog de laatste ontwikkelingen.

Halverwege de ochtend had ProRail het spoor op verschillende tracés gecontroleerd en op zeker 27 plaatsen materiaal verwijderd. Op de sporen die werden vrijgegeven, kon de NS weer treinen laten rijden.

Alleen tussen Apeldoorn en Amersfoort rijden momenteel nog geen treinen, overal elders wel.

Wel duurt het nog even voordat er weer volledig volgens het spoorboekje gereden kan worden. Het advies aan reizigers blijft dan ook om de reisplanner te raadplegen. De NS gaat ervan uit dat de verstoringen nog de hele middag zullen aanhouden.

ProRail meldt daarnaast dat er op sommige plekken weer materiaal werd teruggelegd, nadat het was verwijderd. "Dat zijn uiteraard plekken waar we nu meer surveilleren." Volgens een NS-woordvoerder heeft dat geen gevolgen voor de hervatting van de dienstregeling.

Het is nog onbekend wie er achter de actie zit en of die verband houdt met Prinsjesdag vandaag in Den Haag. De verantwoordelijkheid voor de actie is tot nu toe niet opgeëist.

Verschillende actiegroepen die in het verleden op grote schaal overlast voor forenzen veroorzaakten, ontkennen iets met de zaak te maken te hebben. Zo zegt Extinction Rebellion, bekend van de snelwegblokkades, er niet achter te zitten. "Wij nemen altijd de verantwoordelijkheid voor onze acties."

Ook een woordvoerder van boerenprotestgroep Agractie zegt niets van de actie te weten. Farmers Defence Force zegt ook er zelf niet achter te zitten, maar sluit niet uit dat boerenactivisten verantwoordelijk zijn voor de verstoringen op het spoor.

Boeren willen "losgaan"

FDF-voorman Mark van den Oever voegt daaraan toe dat boeren hebben aangekondigd om rond de troonrede, later vandaag, "los te gaan". Hij spreekt van "wilde acties". Volgens hem was dat te verwachten: "We demonstreren, maar niemand luistert ernaar".

Zo werden er aan het begin van de middag op verschillende plekken naast de snelweg hooibalen in brand gestoken. Dat hinderde het verkeer onder meer bij Breukelen, Putten en op verschillende plekken langs de A28 in Drenthe.

Rijkswaterstaat laat weten zo nodig rijstroken of hele rijbanen te zullen afsluiten. Weggebruikers wordt daarom geadviseerd om de verkeersinformatie in de gaten te houden.

Drie militaire kopstukken die zijn veroordeeld voor de moord op vier Nederlandse journalisten in El Salvador krijgen definitief dertig jaar celstraf. Hun cassatieberoep is verworpen. Dat meldt een nabestaande van een van de journalisten, na een bericht van hun advocaat.

Daarmee komt er na 44 jaar een einde aan de zaak. In maart 1982 werden Koos Koster, Jan Kuiper, Joop Willemsen en Hans ter Laag in El Salvador in een hinderlaag gelokt.

De vier journalisten van de toenmalige omroep IKON waren in het land om verslag te doen van de bloedige burgeroorlog die er sinds 1979 aan de gang was. Die zou tot 1992 duren. Toen ze probeerden om guerrillagebied in te komen, werden ze opgewacht door militairen van het regeringsleger en doodgeschoten.

Definitief afsluiten

De nabestaanden probeerden tientallen jaren om de daders voor de rechter te krijgen. Het proces tegen de verantwoordelijken begon uiteindelijk pas vorig jaar.

Het gaat om de Salvadoraanse oud-minister van Defensie Guillermo Garcia (93), oud-directeur Francisco Antonio Morán (94) van een speciale politiedienst en ex-kolonel Mario Reyes Mena (88), die wordt gezien als de opdrachtgever voor de moorden. Zij werden veroordeeld tot dertig jaar cel, maar vochten hun straf aan. Het hof van cassatie heeft dat beroep nu dus verworpen.

Nabestaande Sonja ter Laag laat aan het ANP weten dat ze "ontzettend opgelucht" is. "We kunnen het nu eindelijk definitief afsluiten."

De VS beschikt over ruimtewapens in een baan om de aarde. Die onthulling deed staatsecretaris Troy Meink voor de Luchtmacht op een lucht- en ruimtevaartcongres in de VS. Het is de eerste keer dat het Amerikaanse leger toegeeft over dergelijke wapens te beschikken, maar veel details gaf Meink niet.

"We blijven ervoor zorgen dat we klaar zijn om de dreigingen die zich ontwikkelen te kunnen beantwoorden. Daarom heeft de VS ruimtewapens die onze troepen kunnen verdedigen tegen vijandelijke acties", was alles wat Meink erover kwijt wilde.

Later gevraagd naar meer opheldering, antwoordde hij dat hij zijn woorden zorgvuldig had gekozen en niets meer zou zeggen. Sinds wanneer de VS over de wapens beschikt, werd in het midden gelaten.

Een woordvoerder van Space Force, de tak van de Amerikaanse strijdkrachten die over de ruimte gaat, vulde wel aan dat het gaat om "defensieve en offensieve" capaciteiten. "De VS waarschuwt al sinds 2007 dat Rusland en China wapens testen en in stelling brengen. Door hun acties is het niet langer de vraag of de ruimte ook onderdeel uitmaakt van het strijdtoneel."

Internationaal taboe

Met de onthulling komt er definitief een einde aan de periode waarin oorlogvoering in de ruimte als internationaal taboe gold. In 1967 spraken de atoommachten af nooit massavernietigingswapens in een baan om de aarde te brengen. Hoewel andere wapens strikt genomen niet verboden waren, werd in ieder geval publiekelijk de wens beleden om geen wapenwedloop in de ruimte te ontketenen.

In deze eeuw namen Rusland en China al stappen die de opmaat vormden naar een nieuw tijdperk van 'star wars'. Zo voerde China testen uit waarbij afgedankte ruimtevaartuigen werden uitgeschakeld en stoorde en onderschepte Rusland vanuit de ruimte communicatiekanalen in de oorlog met Oekraïne.

Ruimtevaartexperts zien de opmerkingen van Meink als de Amerikaanse reactie op dat soort dreigingen. Over het algemeen wordt aangenomen dat het niet gaat om een wapen dat doelen op aarde kan aanvallen. Het zou eerder een satelliet zijn die vijandelijke satellieten kan uitschakelen, bijvoorbeeld door ze te verstoren.