NOS Nieuws - Algemeen

Nog maar twee op de tien studenten die in Nederland worden opgeleid tot uitvoerend musicus, komen ook echt uit Nederland. Het aandeel Nederlandse studenten op conservatoria daalde in twintig jaar tijd van 52 procent naar 22 procent dit jaar. Dat blijkt uit cijfers die de NOS heeft opgevraagd bij DUO, de Dienst Uitvoering Onderwijs.

Nederland telt negen hogescholen - de voormalige conservatoria - die hoger muziekonderwijs geven. Zeven daarvan bieden een masteropleiding aan tot uitvoerend musicus. Van deze studenten komt 78 procent dus uit het buitenland.

Een belangrijke oorzaak van de terugloop van de Nederlandse muziekstudenten is dat er flink is bezuinigd op muziekeducatie in de afgelopen vijftien jaar, zegt Jan van den Eijnden, senior adviseur bij het Landelijk Kenniscentrum Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA) en als docent verbonden aan het conservatorium in Tilburg.

"Op lang niet alle scholen is er structureel muziekonderwijs, waar kinderen kunnen kennismaken met muziek. Daarnaast is de buitenschoolse muziekeducatie versnipperd geraakt. Er zijn grote verschillen in de toegankelijkheid en betaalbaarheid van muzieklessen buiten school."

Cultuursector hard geraakt

De Raad voor Cultuur berekende in 2023 dat de cultuursector, waar het muziekonderwijs onder valt, sinds 2005 jaarlijks ruim 500 miljoen euro heeft ingeleverd ten opzichte van andere sectoren. Veel muziekscholen en centra voor de kunsten moesten noodgedwongen sluiten. Ook is er steeds minder ruimte voor individuele muzieklessen. "Dat gaat ten koste van de verdieping van talent", zegt Van den Eijnden. "En dat gaat weer ten koste van de instroom bij muziekverenigingen en conservatoria."

Op sommige plekken zijn volgens Van den Eijnden particuliere initiatieven ontstaan als alternatief, maar het maakt wel uit waar je woont of je daar makkelijk toegang toe hebt en of je ouders het kunnen betalen: "Er is ruim voldoende talent in Nederland, maar er zijn niet genoeg voorzieningen om dat talent altijd tot bloei te laten komen."

Daarnaast is de weinig rooskleurige arbeidspositie van muziekdocenten die werken als zzp'er voor veel jonge mensen een drempel om voor een muziekopleiding te kiezen. "Dat is jammer", vindt Van den Eijnden, "want veel jongeren zijn met muziek bezig en er is ook veel talent. Maar zij willen er natuurlijk wel van rond kunnen komen."

Terugloop Nederlandse orkesten

In Kerkrade wordt op dit moment het Wereld Muziek Concours gehouden waar harmonieorkesten, brassbands en fanfares uit 28 landen het tegen elkaar opnemen. Daar zien ze al jaren een terugloop van Nederlandse orkesten bij de wedstrijden. In de jeugddivisie doet dit jaar geen enkel Nederlands orkest mee. "Er is steeds minder jeugdige aanwas en steeds minder verenigingsleven dat bij de orkesten hoort. De orkesten worden ook steeds kleiner", zegt Björn Bus, artistiek directeur van het blaasmuziekfestival dat dit jaar 75 jaar bestaat.

Bus wijt de teruggang aan de achteruitgang van het muziekonderwijs in Nederland. "De overheid heeft vijftien jaar geleden flink gesneden in cultuur en dus ook in het muziekonderwijs. Dat is nooit meer goedgekomen en daarvan zie je de resultaten in de Nederlandse muziekcultuur."

'Andere landen maken muziekles toegankelijker'

In omringende landen gaat het anders, ziet Bus: "In Portugal krijgt ieder kind gratis muziekonderwijs en een instrument in bruikleen. In België valt het muziekonderwijs onder het ministerie van Onderwijs en muziekles is er veel goedkoper dan bij ons."

Ook Luxemburg heeft het muziekonderwijs beter op orde. Daar is wettelijk vastgelegd dat muzieklessen gratis zijn en elke gemeente heeft daarvoor een voorziening. "Dat andere landen muziekles toegankelijker maken, zie je terug in de orkesten. Er zijn er meer en ze zijn van betere kwaliteit," zegt Bus.

Zowel Jan van den Eijnden als Björn Bus vindt dat de overheid aan zet is om jong talent op te leiden met goed georganiseerd en betaalbaar muziekonderwijs. "Er zijn wettelijke kaders nodig zoals in België en Luxemburg, waarbij iedere gemeente een muziekvoorziening heeft", zegt Van den Eijnden. "Je hebt het muziekonderwijs niet zomaar weer opgebouwd", meent Bus. "Als de overheid het nu zou aanpakken, zien we daar bij het Wereld Muziek Concours pas over tien of twintig jaar het effect van."

75 jaar Wereld Muziek Concours

Kijk vanavond op NPO1 om 20.30 uur naar het NOS-verslag van de 75ste editie van het Wereld Muziek Concours in Kerkrade. Een vierjaarlijks internationaal blaasmuziekfestival met duizenden muzikanten van over de hele wereld.

Bij het noodweer van drie weken geleden hebben zoveel auto's schade opgelopen dat herstelbedrijven speciale centra inrichten.

In Dronten bijvoorbeeld is een hagelschadecentrum geopend, meldt Omroep Flevoland. Volgende maand komt er ook zo'n centrum in Emmeloord.

Het noodweer dat op zaterdag 27 juni over Nederland trok was uniek. In het zuidwesten en westen van het land werden uitzonderlijk veel bliksemflitsen geregistreerd. In het midden van het land vielen zware hagelbuien.

Een aantal woningen vloog in brand door blikseminslag. NS kon een aantal treinen niet laten rijden.

20.000 auto's

Hoeveel auto's schade opliepen, blijkt nu pas. Volgens de schadeherstellers raakten alleen in Flevoland ruim 2.500 voertuigen beschadigd. In het hele land gaat het waarschijnlijk om 20.000 auto's, schat Schadenet, een keten van schadeherstellers. De schade loopt op tot meer dan tien miljoen euro.

Vaak gaat het bij die schade om putten in de lak die door hagelstenen zijn geslagen.

"Ik zag wel veertig, vijftig van die kraters. Over de hele auto heen", vertelde een Hilversummer onlangs bij NH Nieuws.

Apart hagelcentrum

Om het grote aantal auto's met schade te kunnen verwerken, is in Dronten een aparte locatie ingericht. "Onze bestaande schadebedrijven zijn al druk genoeg. Met een apart hagelcentrum voorkomen we dat de reguliere werkzaamheden stil komen te liggen", zegt Wilfred Herder, die een herstelbedrijf in Leusden heeft.

Bij binnenkomst wordt de auto gescand met een hagelscanner. Die brengt snel alle deuken en de omvang daarvan in kaart. Een expert controleert de resultaten nog een keertje handmatig, zodat niet alleen de garage en de eigenaar maar ook de verzekeraar meteen duidelijkheid heeft over de schade- en herstelkosten.

Restylers

In de werkplaats worden de deuken vervolgens zonder spuit- of plaatwerk hersteld. De schadebedrijven huren zogenaamde restylers in, meldde RTV Utrecht onlangs. Met speciale lampen, stalen stiften en lijmtechnieken drukken de monteurs de deuken van binnenuit 'weg', of ze trekken die voorzichtig uit het plaatwerk.

Daarna wordt er nagetimmerd met een profielhamer, aldus Ad de Goey, eigenaar van een herstelbedrijf in Woerden. Opnieuw spuiten is onnodig. De schadeherstellers spreken zelf over de Paintless Dent Repair-techniek.

Lang wachten

De schadebedrijven hebben nog lang niet alle hagelschades ingepland. Bij De Goey bijvoorbeeld wachten ze nog even en wordt pas een definitieve planning gemaakt als ook duidelijk is hoeveel auto's schade oplopen op vakantie in Italië, Oostenrijk, Spanje of Frankrijk.

Schadehersteller Twan Kreijne in Amersfoort denkt dat het nog wel een jaar kan duren voordat alle schade is weggewerkt.

In Hilversum hoopt Mustafa Özkurt van schadebedrijf Merel dat het sneller kan. Hij zegt extra monteurs uit Portugal, Brazilië en Duitsland te hebben gehaald om te helpen.

Maar dan nog is een kwestie van geduld. "Ik heb begrepen dat het wel twee maanden kan duren voordat er tijd is om te repareren", zegt een Hilversumse automobilist. "Gelukkig kun je er gewoon mee blijven rijden."

Een groot drama bij het Zwitserse Alpendorpje Fiesch. Daar zijn donderdagavond 97 zogeheten zwartneusschapen om het leven gekomen door inslaande bliksem in hun nachtstal. De schapen waren bij elkaar gedreven in een afgesloten ruimte zodat ze geen slachtoffer zouden worden van wolven.

Tachtig andere schapen overleefden de blikseminslag. Vanwege het bergachtige en moeilijk begaanbare gebied zijn de schapen die de inslag niet overleefden per helikopter van de bergtop Eggerhorn verwijderd.

's Nachts op stal

De getroffen schapenhouder wijst tegen Zwitserse media op de opkomst van wolven in het gebied. Vroeger kon de zwartneusschaap, bekend om zijn spierwitte vacht in combinatie met een pikzwart gezicht en gekrulde horens, frank en vrij door de Alpen lopen. Tegenwoordig niet meer, stelt hij. 's Nachts houdt hij ze daarom in een stal.

Het zuiden van Zwitserland kampt na een periode van hitte al dagen met noodweer. Op de bewuste donderdagnacht registreerde de Zwitserse weerdienst binnen enkele uren 26.000 blikseminslagen. De zwartneusschapen worden in bergachtige gebieden gebruikt om het berggras kort te houden.

De Merwedebrug in de A27 is sinds vanmiddag 17.30 uur voor onbepaalde tijd dicht voor alle vrachtverkeer. Volgens Rijkswaterstaat is het staal op verschillende plekken minder sterk dan eerder gedacht. Daarom kan de veiligheid van de brug bij Gorinchem niet langer worden gegarandeerd.

Door de druk van het zware verkeer bestaat het risico dat de stalen platen van de boog van de Merwedebrug vervormen, wat gevolgen kan hebben voor de constructie.

Het verbod geldt voor al het vrachtverkeer. Personenauto's, motoren en bestelbusjes mogen nog wel over de brug. Ook lijnbussen en hulpdiensten zijn uitgezonderd van het verbod. Dat is nodig om de regio bereikbaar te houden.

Reistijd loopt op

De brug ligt in de A27 tussen Breda en Utrecht, bij Gorinchem. Het vrachtverkeer wordt omgeleid via twee routes: aan de zuidkant van de Merwede via de A15, A16 en A59 en aan de noordkant via de A15, A2 en A59. Vervoer van gevaarlijke stoffen gaat via de A2.

Rijkswaterstaat waarschuwt dat de reistijd kan oplopen, onder meer door werkzaamheden aan de Papendrechtse brug. Waar nodig worden aanvullende maatregelen genomen.

De verzwakte staalconstructie kwam aan het licht bij een controle. De brug is toe aan vervanging en er werd al onderhoud gepleegd aan de brug om hem veilig te houden tot de nieuwe klaar is.

De voorbereidingen voor de bouw van een nieuwe Merwedebrug, die deze zomer begint, zijn in volle gang. Er komt eerst een nieuwe brug naast de bestaande. Zodra die klaar is, wordt de oude brug afgebroken en komt op die plek ook een nieuwe.

In 2016 was de Merwedebrug ook al een tijd preventief dicht voor vrachtverkeer. Toen werden bij een inspectie haarscheurtjes gevonden in de draagbalken. Volgens twee hoogleraren had de brug toen kunnen instorten, net als de Morandibrug in Genua. De afsluiting duurde toen bijna drie maanden.

Extra getroffen

Gisteren ging de Papendrechtsebrug tussen Dordrecht en Papendrecht voor negen maanden dicht voor onderhoud. In augustus gaat ook de Algerabrug tussen Krimpen aan den IJssel en Capelle aan de IJssel vier weken dicht voor werkzaamheden. Vrachtverkeer in de regio Rotterdam wordt nu extra hard getroffen door de afsluiting van de Merwedebrug.

Hier een overzicht van het werk aan de weg deze zomer:

Voor regionale vervoerders die afhankelijk zijn van de Merwedebrug is het vrachtwagenverbod een grote klap. Een van hen is Bas van den Heuvel, die met zijn vader een loonwerkers- en transportbedrijf heeft in Werkendam. Zij rijden soms enkele honderden keren per dag over de brug, omdat veel van hun klanten in de buurt van Dordrecht zitten.

In plaats van 10 minuten doen ze er nu ruim 75 minuten over. Vader en zoon noemen het "rampzalig". Ze maken zich grote zorgen voor de komende tijd.

Ook een andere transporteur in Werkendam, Westerhout, spreekt van een ramp voor het bedrijf. "We moeten alles doorberekenen en dat kan bijna niet." Het bedrijf vervoert sierteelt naar de veiling aan de overkant van de brug.

Vrachtwagenheffing

De vervoerders vrezen voor extra lange reistijden en veel verkeershinder, mede doordat ook de Papendrechtsebrug dicht is. "Ik denk dat we met zijn allen heel lang stil gaan staan", zegt Henk Swijnenburg, ook uit Werkendam.

Daar komt nog bij dat transportbedrijven sinds 1 juli ook een vrachtwagenheffing moeten betalen. "Dat wordt met dit omrijden nog meer." Het ministerie zou hiervoor in actie kunnen komen, zegt hij, en hij pleit ervoor om bedrijven in de regio toestemming te geven om 's nachts te rijden als ze aantoonbaar aan de overkant moeten zijn.

Ze vragen zich af of er compensatie komt voor de extra kosten van de komende tijd. Een massaclaim bij de vorige afsluiting heeft niets opgeleverd.

Als gevolg van de aanhoudende droogte mogen vanaf vandaag boeren en andere gebruikers geen water meer oppompen uit sloten, kanalen en beken in de aanvoergebieden van de Overijsselse Vecht en de Twentekanalen.

Het waterschap spreekt van een "beregeningsstop". Dat is formeel geen verbod, maar een dringende oproep aan boeren en anderen om niet meer te sproeien.

"Helaas zijn er grenzen aan wat wij als waterschap kunnen om aan de watervraag te voldoen", zegt Nicole Koks van Waterschap Drents-Overijsselse Delta bij RTV Oost.

"Deze maatregel is nodig om permanente schade te voorkomen. We gaan heel zorgvuldig om met het water dat nog beschikbaar is om verdere daling van waterpeilen tegen te gaan. Met de beregeningsstop proberen we te voorkomen dat een algeheel onttrekkingsverbod nodig is."

Historisch laag

De beregeningsstop heeft alles te maken met het gebrek aan neerslag de afgelopen tijd, niet alleen in Nederland maar ook in Duitsland, België en Frankrijk. De grote rivieren staan zeer laag voor de tijd van het jaar.

Het waterschap in Overijssel is niet het eerste dat maatregelen neemt. Gisteren werd bekend dat het Waterschap Limburg voor alle Limburgse rivieren, beken en sloten een onttrekkingsverbod heeft ingesteld. Daar is het dus al wel verboden om water op te pompen om te beregenen.

Dat geldt niet alleen voor boeren maar bijvoorbeeld ook voor sportcomplexen en (volks)tuinen.

Fase rood

Waterschap Limburg spreekt van fase rood. ,,We willen voorkomen dat flora en fauna onherstelbare schade oplopen of dat de veiligheid in het geding komt omdat bepaalde gebieden droogvallen," zei dijkgraaf Saskia Borger.

Waterschap Limburg wijst erop dat niet alleen de stand van de rivieren en andere waterlopen laag is, ook de grondwaterstand is veel lager dan gebruikelijk. Ten westen van de Maas is die gemiddeld bijna een meter lager, ten oosten van de Maas is het verschil met het langjarig gemiddelde ruim een halve meter.

Ook de waterschappen in Brabant hebben de afgelopen week een onttrekkingsverbod ingesteld.

Melden

Voor de rest van Nederland geldt nog geen beregeningsstop of onttrekkingsverbod. Wel vragen steeds meer waterschappen om beregening te melden via de website, zodat ze de vraag naar water goed kunnen blijven volgen.

De resterende 19 voorstellingen van de musical Moulin Rouge in Utrecht gaan niet door.

Gisteravond ging de sprinklerinstallatie in het Beatrixtheater onverwacht af. Het podium kwam onder water te staan. Daarbij werd grote schade aangericht aan decorstukken en technische apparatuur op het podium.

"Na een zorgvuldige beoordeling is vastgesteld dat herstel binnen de resterende speelperiode helaas niet mogelijk is", aldus Stage Entertainment, producent van de musical. "Daarom zijn wij genoodzaakt alle nog geplande voorstellingen definitief te annuleren."

Door nog onbekende oorzaak begon het automatische blussysteem in het Beatrixtheater gisteravond vlak voor de voorstelling te sproeien. "Het is een groot drama", vertelde een woordvoerster van het Beatrixtheater eerder vandaag bij RTV Utrecht. Volgens haar stonden de sprinklers langere tijd aan.

De voorstelling van gisteravond en de vier voorstellingen die dit weekeinde gespeeld zouden worden, werden direct afgelast. Nu blijkt dat de musical helemaal niet meer gespeeld gaat worden.

Impact enorm

"De impact hiervan is enorm. Niet alleen vanwege de omvangrijke materiële schade aan de productie, maar ook doordat de laatste 19 voorstellingen van deze show die al bijna twee jaar speelde en in totaal 750.000 bezoekers wist te trekken, geen doorgang meer kunnen vinden", aldus Stage Entertainment. "Daarmee moeten wij ongeveer 30.000 bezoekers teleurstellen."

Marc Estourgie van Stage Entertainment voegt daaraan toe dat niemand zich het einde van de musical op deze manier had kunnen voorstellen. Hij noemt het "nauwelijks te bevatten dat we nu afscheid moeten nemen".

Excuses

De 1500 bezoekers van de uitverkochte voorstelling van gisteravond kregen vlak voor aanvang te horen dat de voorstelling niet doorging. Een medewerker van het theater kwam naar buiten en bood zijn excuses aan. Bezoekers kregen een gratis drankje terwijl de brandweer kwam om het water weg te pompen.

Een van de bezoekers liet weten te balen van de afgelasting. "Ik ben al m'n hele leven musicalfan. We wilden Carlo Boszhard graag een keer in de rol van zijn leven zien. Ik weet niet of dat nog gaat gebeuren."

Onvergetelijk

Bezoekers krijgen het geld voor de kaartjes terug. Een bezoeker heeft inmiddels al een berichtje via de mail gekregen: "We hopen dat u een onvergetelijke avond heeft gehad. Onvergetelijk was het zeker, maar niet zoals we hadden gehoopt".

Fractievoorzitter Jens Spahn van de Duitse regeringspartij CDU/CSU treedt af. In een brief waarin Spahn zijn besluit meedeelt schrijft de politicus dat hij zich gerealiseerd heeft dat zijn "persoonlijke geluk, een gezin stichten met mijn man en vader worden," onverenigbaar is met zijn politieke functie.

Deze week ontstond er ophef rond Spahn omdat hij vader was geworden via een draagmoeder. Dat is verboden in Duitsland en als minister van Volksgezondheid hield Spahn juist legalisering hiervan tegen in 2020.

Oproep Merz

Spahn bleek deze week zelf met zijn partner Daniel Funke op die manier een kind te hebben gekregen met een draagmoeder uit het buitenland.

Volgens het Duitse persbureau DPA heeft bondskanselier Merz zijn partijgenoot Spahn opgeroepen om af te treden.

Correspondent Duitsland Chiem Balduk:

"Jens Spahn overleefde crisis na crisis, als een kat met negen politieke levens. Als minister van Volksgezondheid lag hij onder vuur om een omstreden mondkapjesdeal en verdachte vastgoedtransacties. Als fractievoorzitter kreeg hij meermaals bij belangrijke stemmingen de rijen niet gesloten. Toch is het nu zijn vervulde vaderwens die hem zijn positie kost.

Wat deze kwestie anders maakte, is dat het draaide om geloofwaardigheid van hemzelf en de partij. Wetten en principes gelden niet voor politici zelf, was het beeld dat ontstond. Ook is het draagmoederschap een uiterst gevoelig thema in de christendemocratische partij.

Bovendien bestaat er ergernis dat Spahn dit onder de radar heeft gehouden. Bondskanselier Merz hoorde pas vorige week over de buitenlandse draagmoeder, de rest van de partij moest het uit de krant vernemen. Dat Spahn zich alleen verdedigde bij zijn huismedium Bild, nam de onrust niet weg. Zijn verdediging versterkte zelfs het beeld dat Spahn zichzelf boven de wet stelde.

Toch is zijn vertrek een flinke aderlating voor de CDU/CSU. De coalitie met SPD was net in rustiger vaarwater gekomen en had, met dank aan Spahn, zojuist akkoorden over belangrijke hervormingen gesloten. Daarmee had de partij het zomerreces in willen gaan. In plaats daarvan gaat het nu om de geloofwaardigheid van de partij, kort voor belangrijke deelstaatverkiezingen in Oost-Duitsland."

Eerder zei Spahn nog tegen de Duitse krant Bild dat hij de kwestie met zijn fractie in september zou bespreken. Hij liet weten totaal niets strafbaars te hebben gedaan volgens de wet en nog volledig achter het besluit te staan om met behulp van een draagmoeder vader te worden.

De kritiek ging echter niet liggen. De prominente politicus werd beticht van hypocrisie. "Spahn verbiedt miljoenen Duitsers iets wat hij zichzelf wel gunt", zei Groenenpoliticus Paula Piechotta tegen Bild. Anderen pleitten voor vervolging of riepen hem op af te treden.

Aan die laatste oproepen geeft Spahn nu gehoor. "De toenemende meedogenloosheid in het publieke debat heeft me veel stof tot nadenken gegeven", schrijft hij in de brief. Hij roept mensen op om wel menselijk van toon te blijven. "Dat is wat ons tekent als christelijk-democratische volkspartijen van het centrum."

Een 26-jarige Duitse beveiliger van Deutsche Bahn, de Duitse nationale spoorwegen, is gisteren zwaargewond geraakt toen hij na een confrontatie met een passagier uit een rijdende trein viel.

De regionale trein was gisteren op weg van Offenburg in Zuidwest-Duitsland naar Karlsruhe en reed op dat moment ongeveer 120 kilometer per uur, meldt het Openbaar Ministerie aan persbureau DPA. De beveiliger was met een collega opgeroepen na een melding van een ruzie met een vermoedelijk dronken passagier bij een kaartcontrole.

De passagier zou de twee beveiligers hebben beledigd, waarna een fysieke confrontatie ontstond. Daarbij viel de beveiliger tegen een treindeur, die uit de scharnieren werd gerukt. Hoe dat kon gebeuren wordt nog onderzocht.

Zoekactie

De zwaargewonde spoorwegmedewerker werd uiteindelijk tijdens een grootschalige zoekactie gevonden op het spoor, ongeveer 2 kilometer voorbij het punt waar de trein later stopte. Hij ligt in kritieke toestand in het ziekenhuis. Uit privacyoverwegingen doet het OM verder geen uitspraken over zijn huidige toestand.

De 36-jarige man met wie de beveiliger een confrontatie had is gearresteerd en zit momenteel vast. De Duitse spoorwegvakbond EVG is woedend over de gebeurtenis. Voorzitter Manuel Amberger zegt dat het laat zien "dat verbale en fysieke aanvallen op treinpersoneel een nieuwe, levensbedreigende dimensie hebben bereikt".

"Het feit dat wéér een van onze collega's in het ziekenhuis moet vechten voor zijn leven na een simpele kaartcontrole, maakt ons sprakeloos en woedend." Deutsche Bahn laat ook weten de aanval "in de sterkst mogelijke bewoordingen te veroordelen".

Net als treinpersoneel in Nederland, kampt ook Duits treinpersoneel met gewelddadige passagiers. In februari van dit jaar overleed een conducteur die zwaar werd mishandeld door een passagier zonder kaartje.

Onder een vestiging van Albert Heijn in hartje Leiden zijn zo'n veertig eeuwenoude houten palen opgegraven die de geschiedenis van de stad herschrijven.

Archeologen zeggen dat "een flink aantal" van die palen dateert uit de periode tussen 650 en 900 na Christus. En dat terwijl ze er tot nu toe van uitgingen dat de eerste bewoners zich 'pas' rond het jaar 1000 in het gebied vestigden.

"De vondsten zijn spectaculair en veranderen het bestaande beeld van de oudste bewoning van Leiden", meldt Erfgoed Leiden en Omstreken bij Omroep West.

De palen werden gevonden bij de bouw van een fietsenkelder onder de supermarkt aan de Breestraat. Volgens de archeologen vormen ze een duidelijke aanwijzing dat er in de vroege middeleeuwen mensen woonden op de zuidelijke oever van de Rijn.

Buiten zijn oevers

Dat is opmerkelijk: de grond lag op die plek ietsje hoger, maar overstroomde toch ook geregeld als de Rijn buiten zijn oevers trad. Uiteindelijk maakte een grote overstroming ook een einde aan de nederzetting op de zuidelijke oever van de Rijn, zeggen de archeologen.

Pas in de twaalfde eeuw vestigden zich daar opnieuw bewoners. Vanaf toen was dat permanent.

De vondst van de eeuwenoude palen maakt de stad in een keer een eeuw tot mogelijk zelfs 350 jaar ouder dan gedacht. Bij eerdere opgravingen werden wel houten palen aangetroffen die uit het jaar 1000 stamden.

Drie Leythons

De oudste vermelding van Leiden is ouder. Die dateert van rond het 850 en stond in het zogenoemde Sint-Maartensregister. In dat kerkelijke archief worden drie nederzettingskernen genoemd die alle drie Leython heten.

Leython betekent vrij vertaald 'aan de wateren'. Historici vermoedden al langer dat de genoemde Leythons bij het huidige Leiden lagen. De nieuwe vondst van de eeuwenoude palen lijkt dat te bevestigen.

Kleine nederzetting

Toch zijn er nog altijd weinig historische bronnen en nog minder archeologische vondsten uit de begintijd. stellen de archeologen. Pas vanaf de 12e eeuw ontstaat een concreet beeld van Leiden: een kleine nederzetting op de zuidelijke oever van de Rijn die in korte tijd uitgroeide tot een stad aan weerszijden van de rivier met stadsrechten.

Wat de vondst voor de bouw van de fietsenkelder betekent is nog onbekend. De opening stond gepland voor eind dit jaar.

Bij Oekraïense aanvallen met drones in Rusland zijn vannacht acht doden gevallen en 51 mensen gewond geraakt. Bij de aanvallen werden onder meer magazijnen geraakt van de grootste online retailer van het land, Wildberries.

Bij het magazijn van Wildberries in de stad Kotovsk, in het westen van Rusland, zijn zeven mensen gedood en raakten 25 mensen gewond, volgens de gouverneur van de regio Tambov. Hij schrijft op zijn Telegramkanaal dat zeven mensen er ernstig aan toe zijn.

Ook in de regio Moskou, in de stad Elektrostal, werd een magazijn van het online warenhuis geraakt. Bij die aanvallen raakten 37 mensen gewond, meldt de gouverneur van de regio. Een van hen is volgens hem inmiddels aan zijn verwondingen overleden, acht mensen zijn zwaargewond.

De gouverneur schrijft dat er ook een kleuterschool is geraakt door de brokstukken van de drone. Daardoor brak er brand uit in het gebouw. De brand is inmiddels geblust en er vielen geen gewonden.

Daarnaast is ook een oliedepot in Noginsk geraakt, waarbij twee mensen gewond raakten.

De Oekraïense president Zelensky bevestigt op X aanvallen op twee "logistieke faciliteiten" in de regio's Moskou en Tambov. Volgens Zelensky werden die locaties gebruikt om onderdelen te leveren voor de productie van drones en navigatieapparatuur.

Hij bevestigt ook de aanval op het oliedepot en aanvallen op de Zee van Azov. Op de video die hij bij zijn bericht deelt zijn grote rookpluimen te zien.

Rusland voerde de afgelopen dag ook aanvallen uit op Oekraïne. Daarbij vielen elf doden en raakten 62 mensen gewond. De slachtoffers vielen onder meer in de regio's Cherson, Zaporizja, Donetsk en Dnipropetrovsk.

Omwonenden van het drugslab in Den Haag dat gisteren werd ontdekt, moeten voor de tweede keer hun huis uit. De politie gaat het lab verder ontmantelen en daarbij kunnen er weer gevaarlijke stoffen vrijkomen.

Het gaat om zo'n 150 tot 200 bewoners van tientallen woningen, inclusief huisdieren. Zij moesten vanochtend hun spullen ophalen en mogen pas in de loop van de avond weer terug. Ze worden net als gisteren opgevangen in het stadsdeelkantoor in de buurt.

Het lab in een woning in het stadsdeel Segbroek werd gistermiddag ontdekt nadat iemand melding had gemaakt van een vreemde lucht. In het huis vond de politie vervolgens een werkend drugslab.

Duizenden liters

Er stonden vaten met duizenden liters chemicaliën. Een deel daarvan werd gisteren al weggehaald, zo'n 500 tot 750 liter. De rest wordt vandaag in vrachtwagens afgevoerd door de politie en een gespecialiseerd bedrijf.

"Een drugslab van deze grootte vind je normaliter niet in een woonwijk", zegt de woordvoerder van de veiligheidsregio. Welke drugs er werden gefabriceerd, wordt nog onderzocht.

Arrestaties

In de woning was een man van 39 uit Den Haag aanwezig die ervandoor ging toen agenten het pand binnengingen. Hij gleed uit in de vloeistoffen en werd aangehouden. De man is ter controle naar het ziekenhuis gebracht.

Later op de avond werden nog drie verdachten opgepakt: een man van 34 uit Voorburg, een 44-jarige man uit Den Haag en een man van 71 uit Leiden. De politie doet verder onderzoek in de buurt.

Burgemeester Van Zanen noemt het drugslab behalve illegaal "volstrekt onverantwoord in een drukke woonwijk". Hij heeft gisteren de locatie bezocht. "We doen er alles aan om de buurt veilig te houden en de bewoners zo snel mogelijk duidelijkheid te geven."

De brandweer is op zoek naar de opvarende van een duwboot die vanochtend is gezonken in de Coenhaven in Amsterdam.

Met onder meer een sonarboot, meerdere duikteams en een drone wordt gezocht naar de vermiste opvarende, meldt stadsomroep AT5. Zowel de brandweer als de veiligheidsregio vreest dat de opvarende niet meer in leven is.

Rond 08.30 uur kreeg de brandweer het eerste telefoontje over een duwboot die in de problemen was geraakt in de haven, net naast de twee Coentunnels. Toen de brandweer samen met een aantal ambulances aankwam, lag de boot nog deels boven water. Inmiddels is de boot helemaal gezonken.

Waardoor de duwboot is gezonken, is nog niet bekend. Vooralsnog wijst niets op een aanvaring, laat de veiligheidsregio weten.

De enorme brand in de Noorse plaats Krokstadelva is grotendeels onder controle. De brandweer meldt wel dat nog de hele dag in de buurt geblust wordt omdat er op verschillende plekken in de woonwijk en het omliggende bos, op zo'n 50 kilometer ten westen van Oslo, nog brandhaarden zijn.

Bij de brand zijn meer dan honderd huizen in vlammen opgegaan. Het is volgens de Noorse krant Aftenposten een van de grootse branden in een bewoond Noors gebied in meer dan honderd jaar.

Ruim vierhonderd mensen werden geëvacueerd. Voor hen is een opvangcentrum ingericht, maar een deel van hen kon ook bij vrienden en familieleden terecht en in hotels in de nabijgelegen stad Drammen en de gemeente Drammen, waar Krokstadelva onder valt.

'Alles is weg'

De brand brak gistermiddag rond 15.30 uur uit. Het vuur ontstond in een rijtjeshuis en verspreidde zich door het droge en warme weer snel naar nabijgelegen gebouwen. Onder meer vanwege de dichte bebouwing, de droge vegetatie en de wisselende windrichting, was de brand moeilijk te bestrijden. Inmiddels is in de woonwijk geen kans meer op verspreiding, in het bos volgens de brandweer nog wel.

De verwoesting in het gebied is enorm, is vanochtend goed te zien. "Alles is weg. Het lijkt wel een spookstad," zegt iemand die in de buurt van het afgebrande gebied woont tegen het Noorse dagblad Verdens Gang. De Noorse premier Støre noemde de brand gisteravond "zeer aangrijpend" en sprak zijn medeleven uit met alle mensen die hun huis zijn kwijtgeraakt.

Voor het blussen zijn onder meer helikopters ingezet en ruim honderd brandweerlieden. Vandaag wordt voor een groot deel van de dag regen voorspeld. Daarbij zou het ook kunnen bliksemen, wat vooral het werk van de blushelikopters zou kunnen hinderen.

Zeker een kwart van de gemeenten wil bij de komende jaarwisseling helemaal geen vuurwerk toestaan, blijkt uit een rondgang van het AD. Consumenten mogen bij de komende jaarwisseling geen vuurwerk meer afsteken, maar clubs en buurtverenigingen kunnen onder de Wet veilige jaarwisseling nog wel een vergunning hiervoor krijgen. Veel gemeenten willen daar echter niet aan.

De krant benaderde ruim 300 gemeenten en kreeg daarop ongeveer 200 reacties. In minstens 99 van die gemeenten mag tijdens de jaarwisseling helemaal geen vuurwerk worden afgestoken. Volgens hen is er te weinig tijd om aanvragen te beoordelen en er is te weinig handhavingspersoneel tijdens de jaarwisseling.

Voor dat laatste waarschuwden ook meerdere burgemeesters van grote gemeenten begin dit jaar. Onder de 99 gemeenten die hebben laten weten geen vuurwerk toe te staan zijn echter ook veel kleinere gemeenten.

Weinig aanvragen binnen

Er zijn ook minstens 42 gemeenten die wel aanvragen voor een ontheffing gaan behandelen, maar sommige daarvan geven aan "terughoudend" te zullen zijn. In de gemeente Leeuwarden gaat het bijvoorbeeld om één ontheffing per kern.

Aan ongeveer vijftig gemeenten vroeg de krant ook of er al aanvragen voor een ontheffing zijn binnengekomen. Dat was bijna nergens het geval.

De vorige jaarwisseling was de laatste keer dat iedereen legaal vuurwerk mocht afsteken. In deze special blikken we terug op jaren vol vuurwerk:

Eerder deze week lieten de dertien Zeeuwse gemeenten in een gezamenlijke verklaring al weten dat ze geen ontheffingen aan verenigingen en stichtingen wilden geven. Ze wilden hiermee kiezen "voor een duidelijke aanpak die in heel Zeeland hetzelfde is".

De enige gemeente die nog een slag om de arm houdt is Veere. Die Zeeuwse gemeente wilde het niet op voorhand al uitsluiten, maar sprak over "zeer strenge voorwaarden". "Het ligt niet voor de hand dat nieuwe of incidentele initiatieven in aanmerking komen voor een ontheffing", aldus de gemeente.

Ook de regio Rotterdam-Rijnmond, Amsterdam, Delft en diverse Limburgse gemeenten lieten eerder al weten geen ontheffingen te verlenen voor het afsteken van consumentenvuurwerk.

De Amerikaanse president Trump is misnoegd over de rook van Canadese natuurbranden die al dagenlang over de VS trekt. Hij dreigt in een onlinebericht de importheffingen voor het land te verhogen om de schade te verhalen, al is onduidelijk hoe concreet dat plan is.

"We houden Canada verantwoordelijk voor het feit dat ze het kreupelhout in hun bossen niet goed bijhouden", schrijft Trump. "Vieze, vervuilende, ongezonde lucht trekt de VS binnen. Totaal onacceptabel."

"Dit kost ons miljarden en een vervuilingsheffing moet daarom worden toegevoegd aan de importheffingen die momenteel gelden voor Canada." Voor veel Canadese producten geldt momenteel een tarief van 35 procent, met uitzonderingen naar beneden of boven voor sommige categorieën.

Prikkende ogen, ademhalingsproblemen

Er woeden momenteel enkele honderden natuurbranden in Canada, de meeste daarvan zijn nog niet onder controle. De rook daarvan trekt over het noordoosten van de VS, waardoor miljoenensteden als Chicago, Washington en New York kampen met slechte luchtkwaliteit.

Inwoners van de steden melden prikkende ogen, ademhalingsproblemen en hoesten door de rook. Er worden mondmaskers uitgedeeld, buitenactiviteiten zijn afgelast en in gebouwen als bibliotheken kunnen mensen letterlijk even op adem komen.

In New York vreest men voor de WK-finale die er morgen moet worden gehouden. In Ohio moest deze week een honkbalwedstrijd in de hoogste competitie worden uitgesteld omdat het onveilig was om in de rook te spelen.

De FIFA houdt de situatie rond New York daarom ook nauwlettend in de gaten. Het lijkt erop dat door een veranderende wind de stad zondag minder last heeft van de rookwolken.

Gelaten reacties op dreigement

De Canadese premier Carney, die vaker te maken kreeg met dreigementen van Trump, reageerde kort op diens woorden. Hij greep het moment aan om een sneer uit te delen naar het klimaatbeleid van de Amerikaanse president. "Het is de taak van alle landen om klimaatverandering te bestrijden, de VS incluis."

Premier Ford van de getroffen provincie Ontario vindt dat politici niet moeten bekvechten over dit onderwerp. "Stuur liever hulp in plaats van te klagen, dat hebben wij in het verleden ook gedaan voor onze Amerikaanse vrienden. Zo hoort het."

In het noordoosten van Duitsland is de brandweer al dagenlang druk met een natuurbrand op een voormalig militair oefenterrein. Zo'n 400 brandweerlieden zijn ingezet om het vuur in Nationaal Park Müritz te bestrijden.

Het dorpje Granzin, dat aan het park ligt, werd afgelopen maandag geëvacueerd. Het is nog niet bekend wanneer de ongeveer honderd bewoners weer mogen terugkeren naar hun huizen. Volgens de brandweer is ongeveer 360 hectare bos getroffen, een gebied dat ruim twee keer zo groot is als de binnenstad van Utrecht.

Het natuurgebied ligt in het zuiden van de deelstaat Mecklenburg-Voor-Pommeren. Het bluswerk duurt zo lang omdat er oude munitie ligt. Een deel van het natuurgebied werd na de Tweede Wereldoorlog tot 1990 door het Sovjet-leger gebruikt om te oefenen.

In het verleden werden er onder meer pantsergranaten gevonden. Daardoor kan de brandweer de brand niet direct blussen, maar moet de brand vanaf de buitenkant van het gebied worden bestreden. Volgens de Noord-Duitse omroep NDR zijn er al meerdere explosies gehoord tijdens de brand.

Sproeiers

Brandweerlieden moeten op minstens 1 kilometer afstand van het gebied blijven. De brandweer zet daarom onder meer sproeiers in die normaal gesproken in de landbouw worden gebruikt, meldt ZDF heute. Ook worden blushelikopters ingezet, maar die mogen vanwege de munitie niet recht boven de brand vliegen. Onder meer doordat de sprinklers het omliggende gebied nathouden, verspreidt de brand zich nauwelijks meer, melden omroepen.

Meerdere meren in de omgeving zijn afgesloten voor recreanten zodat de blushelikopters water kunnen scheppen. In het gebied waren gisteren zware onweersbuien voorspeld, maar die trokken voorbij zonder de verwachte regen. Voor vandaag is de hoop dat er wel neerslag valt in het gebied.

De politie in Oekraïne is erin geslaagd gewiste beelden terug te krijgen van het moment waarop een zakenman en zijn gezin in Monaco worden getroffen door een explosie. De dader had volgens de Oekraïense aanklager de beelden opgenomen als bewijs dat de aanslag was uitgevoerd.

Eind juni raakten de Oekraïense zakenman Vadym Jermolajev (58), zijn vrouw en een 13-jarige zoon zwaargewond toen bij hun woning in Monaco een bom afging. Op de beelden is te zien hoe de dader vlak voor het gezin met een voorwerp de portiek van die woning in duikt en direct daarna met lege handen vertrekt.

Zodra het gezin nietsvermoedend aankomt, volgt een grote explosie:

De camera werd na de ontploffing meegenomen door een onbekend persoon. De Oekraïense aanklager maakte niet bekend waar de beelden werden aangetroffen, maar noemt de video wel cruciaal bewijs in het onderzoek naar de aanslag. De daders hadden geprobeerd het beeld te wissen, maar rechercheurs slaagden er toch in het weer terug te krijgen.

"We blijven onderzoek doen naar wat er precies is gebeurd en wie daarbij betrokken was om de verantwoordelijken te kunnen berechten", verklaart de aanklager. "Geen enkel bewijsstuk zal ons ontgaan, we gaan door met ons werk."

Oekraïense geheime dienst

De vermoedelijke dader van de aanslag werd enkele dagen later dood teruggevonden in Oekraïne. Het gaat om de 39-jarige Anastasiia Berezovska, een Oekraïense staatsburger die in Duitsland woonde. Onderzoekers gaan ervan uit dat ze handelde in opdracht van anderen.

De Oekraïense veiligheidsdienst meldde eerder dat een agent van de Oekraïense militaire veiligheidsdienst de moord op Berezovska op eigen houtje had uitgevoerd, samen met een voormalig politieagent. Zij hadden eerder crypto-betalingen aan de vrouw gedaan.

Jermolajev zelf is ervan overtuigd dat de Oekraïense geheime dienst achter de aanslag zit. Hij staat sinds 2023 onder Oekraïense sancties vanwege zakelijke contacten met Rusland. In een eerste verklaring via zijn advocaat afgelopen week spreekt Jermolajev van een doelbewuste moordpoging. "We twijfelen er niet aan dat officieren in dienst van de militaire veiligheidsdienst HUR hierbij betrokken waren."

De aanklager in Frankrijk heeft nog geen uitspraak gedaan over wie er volgens haar achter de aanslag zit. "We houden alle opties open", liet ze vorige week weten.

Sinds de aanvallen van de Verenigde Staten en Israël op Iran eind februari heerst er onrust rond Straat van Hormuz. De langdurige blokkade van deze belangrijke zeestraat voor de doorvoer van olie en gas leidt tot het gebruik van alternatieve routes.

Dat de zeestraat nog steeds een belangrijke rol speelt in de wereldwijde oliemarkt blijkt uit de recente schommelingen in de prijs voor een vat olie. Deze zijn een direct gevolg van de aanvallen op tankers en andere doelen over en weer.

Voor de oorlog was de zeestraat goed voor zo'n 20 miljoen vaten olie per dag. Dat is ongeveer 20 procent van de wereldwijde olieconsumptie.

Uit de grafiek blijkt hoe de onrust zorgt voor veranderingen in de wereldwijde olieprijs:

Ondanks de recente prijsstijging lijkt het gebruik van alternatieve routes voor zowel olie- en gasbedrijven als de Golfstaten deels uitkomst te bieden. De Oost-West-pijpleiding in Saudi-Arabië verbindt de Rode Zee met de Perzische Golf. Hier kunnen per dag maximaal zeven miljoen vaten olie doorheen.

Energiedeskundige Lucia van Geuns van het Haags Centrum voor Strategische Studies ziet dat er naast bestaande pijpleidingen druk wordt gekeken naar alternatieven. "Waarschijnlijk wil Saudi-Arabië deze pijpleiding wel uitbreiden."

Net voor de Straat van Hormuz loopt ook een leiding via de haven van Fujairah door de Verenigde Arabische Emiraten langs Dubai. Hiernaast bouwen de Emiraten een tweede pijpleiding die eind 2027 klaar zou moeten zijn en zijn er plannen om de haven uit te breiden, schrijft persbureau Reuters.

"De uitbreidingen kunnen in relatief korte tijd gebeuren, maar nieuwe projecten die nog aangelegd moeten worden gaan wel jaren duren", aldus Van Geuns. Dat komt terug in een rapport van zakenbank Goldman Sachs waaruit blijkt dat het aanleggen van pijpleidingen in het Midden-Oosten, zolang dit binnen hetzelfde land gebeurt, gemiddeld in tweeënhalf jaar kan worden voltooid.

Containers

Met alle uitbreidingen en investeringen zou de regio over een jaar al genoeg olie door pijpleidingen kunnen vervoeren om bijna de helft van de oliecapaciteit van de zeestraat op te vangen. Het belang van de zeestraat zal daarmee op lange termijn een stuk minder worden, aldus de zakenbank. Daarbij speelt ook mee dat andere landen meer olie zijn gaan produceren en er minder vraag is vanuit China, jarenlang de grootste olie-importeur ter wereld.

"Het klopt zeker dat de zeestraat steeds minder belangrijk wordt", zegt Casper Roerade van Evofenedex, de ondernemersvereniging voor handel en logistiek.

Niet alleen olie en gas maar ook containers moeten door de 54 kilometer brede zeestraat om spullen in de havens af te leveren. "Voor goederen zie je dat een groot deel nu bij Jeddah wordt afgeladen en dan over land verdergaat richting de Perzische Golf", aldus Roerade.

Uitbreiden

Net voor de Straat van Hormuz liggen de havens Khor Fakkan, Fujairah en iets verderop die van Sohar. Ook deze havens worden veelvuldig gebruikt om containers over land op hun bestemming te krijgen. "Khor Fakkan heeft de meeste capaciteit. De haven ligt op slechts 130 kilometer van Dubai, en heeft een goed functionerende spoorverbinding. Door de blokkade moeten schepen alleen soms wel dagen wachten voordat ze kunnen aanmeren", aldus Roerade.

Ook zuidelijker, bij de haven van Sohar, is het drukker geworden sinds de blokkade, bevestigt Emile Hoogsteden, directeur van deze haven in Oman. De haven is voor de helft in bezit van het havenbedrijf Rotterdam en wordt verder uitgebreid om in de toekomst meer containers te kunnen verwerken.

Een woordvoerder van rederij Maersk laat weten dat er voor de blokkade 47.000 containers onderweg waren naar de Golfstaten en dat daarvan inmiddels 44.000 zijn afgeleverd. Twee schepen die nog in de Perzische Golf liggen worden daar gebruikt om goederen naar andere golfstaten te vervoeren.

"Het duurt nu allemaal wel een paar dagen langer en kost aanzienlijk meer, maar het verschepen van goederen blijft gewoon doorgaan", zegt Roerade van Evofenedex. "Als je eenmaal weet wat er is afgesloten kan je daar als exporteur gewoon op plannen."

Nigel Farage heeft 33 tegenkandidaten bij de ingelaste verkiezingen in het Britse Clacton-on-Sea, waarbij hij zijn parlementszetel hoopt terug te winnen. De Reform UK-leider gaf begin deze maand zijn zetel op om kiezers zich te laten uitspreken over zijn financiële keuzes, een zet die critici omschrijven als een politieke stunt.

Gevestigde partijen als Labour, de Conservatieven, de Lib-Dems en de Greens boycotten de verkiezing, omdat ze niet willen meewerken aan wat ze een politiek toneelstukje noemen. Toch is het aantal van 34 kandidaten voor de verkiezing uniek: het zijn er acht meer dan bij het vorige record voor een ingelaste verkiezing, in Haltemprice and Howden in 2008.

Op de lijst met kandidaten die gisteren op de deur van het stadhuis van Clacton werd bevestigd, staan veel onbekende namen van mensen die meedoen als onafhankelijke kandidaat en regelrechte schertskandidaten. Zo zijn er drie deelnemers van de ontregelende Monster Raving Looney Party (Nick the Indredible Flying Brick, Howling Laud Hope en Baron Von Thunderclap) en doet ook Count Binface mee, een komiek in een prullenbakpak die beweert een alien te zijn.

Farage is als leider van Reform UK de enige kandidaat van een partij die ook in het parlement is vertegenwoordigd.

Farage kwam dit jaar onder vuur te liggen door meerdere grote schenkingen van donateurs. Hoewel parlementariërs bedragen van dergelijke omvang moeten melden, zegt Farage niets verkeerd te hebben gedaan, omdat het om puur persoonlijke giften zou gaan.

Hij gaf anderhalve week geleden zijn zetel op om een tussentijdse verkiezing af te dwingen, waarmee hij de zaak aan de kiezers wil voorleggen. Als hij wordt herkozen, loopt er nog steeds een onderzoek naar zijn praktijken, maar dan kan hij redeneren dat zijn achterban daar niet om maalt.

Farage's Reform UK haalde bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen veel kiezers binnen en wordt daarmee gezien als een grote concurrent voor Labour en de Conservatieven bij de landelijke verkiezingen die voor 2029 moeten plaatsvinden.

Je hebt het de laatste tijd wellicht ook moeten doen: bij het betalen in de horeca op het pinapparaat kiezen hoeveel procent fooi je wil geven. Of toch 'geen fooi' aanklikken.

Het aantal horecazaken dat dit doet groeit en we geven ook vaker fooi als we moeten kiezen. Dat blijkt uit cijfers die betaalbedrijven met de NOS deelden. Als we zo'n fooi geven, kiezen we het vaakst voor 5 procent uit de opties 5, 10, 15 procent of een zelfgekozen bedrag.

Horecazaken die gebruikmaken van betaal- en softwarebedrijf Tebi kunnen zelf bepalen of ze het keuzemenu laten zien. Het blijkt dat bij koffiezaken waar je aan een balie bestelt, het percentage fooigevers omhoog schiet als die om fooi vragen. Bijna niemand pint fooi erbij als er geen verzoek te zien is, maar met verzoek is dat meer dan 20 procent.

In chique restaurants pinnen klanten sowieso vaak fooi, ook als er niet om gevraagd wordt. Met een fooikeuzemenu doen nog meer mensen dat, blijkt uit de cijfers.

Bij surfschool en strandtent The Shore in Scheveningen werken ze al langer met de fooipercentages. Tijdens corona stapte de zaak over op alleen maar pinnen. "De fooien daalden toen wel drastisch", zegt mede-eigenaar Thomas Franse.

In 2021 kreeg The Shore een kassasysteem dat die fooi-optie had en is dat aangezet. "Dat was wel het moment dat de fooien weer omhooggingen."

Franse heeft een dubbel gevoel bij het vragen om fooi. "Het is niet de beste klantervaring. In het begin kregen we naast positieve ook best veel negatieve reacties. Het is wel een belangrijke bron van inkomsten voor personeel." Hij merkt nu ook gewenning bij klanten, omdat steeds meer horecazaken het doen.

Betaalbedrijf Adyen zette op een rij welk deel van de horecaondernemers die er klant zijn gebruikmaakt van een fooikeuzemenu. Bij restaurants steeg dat van 19 procent in de eerste helft van 2025 naar 22 procent in de eerste helft van 2026. Bij bars en cafés steeg het van 46 naar 53 procent.

"Dit wijst erop dat dit steeds meer een standaardonderdeel wordt van moderne betaalprocessen in de horeca", zegt Julien Marlier, manager Benelux. Op pinapparaten waar de fooifunctie actief is, kiest 61 procent voor 'geen fooi'. 39 procent geeft dus wel een fooi, gemiddeld 4,31 euro.

Tebi heeft ook cijfers over welk percentage we aanklikken, als we een fooi geven. Het vaakst kiezen mensen dan voor 5 procent. "Ongeveer een kwart vult een eigen, doorgaans klein, bedrag in", zegt general manager Florian Brunsting. "Hoge 'Amerikaanse' fooibedragen komen nauwelijks voor." In de VS wordt in restaurants zeker 20 procent fooi verwacht.

Ook de Ierse pub Mick O'Connells in Utrecht heeft pinapparaten met fooiverzoeken. "Het is soms best verrassend wie wel of geen fooi geeft", zegt manager James O'Halloran. "Jonge studenten van wie je geen fooi verwacht geven dan 5 of 10 procent. Rijkere bankmedewerkers geven dan soms niks."

De fooi is meestal 5 procent, ziet ook hij. "Gemiddeld krijgen we maandelijks zo'n 3500 tot 4000 euro fooi binnen. Dat wordt geheel verdeeld onder medewerkers, op basis van het aantal werkuren." Gemiddeld gaat het om zo'n 2 euro per uur.

'Minder persoonlijk'

Horecabezoekers reageren verschillend op fooiverzoeken. "Ik heb geen fooi gegeven", zegt Sophie, die bij een saladebar in Utrecht aan de balie bestelde en moest kiezen. "Ik merk dat ik het minder persoonlijk vind. Het is gewoon: hier, wil je fooi geven of niet?"

"Ik vind het wel fijn want dan kan ik zelf kiezen wat en of ik geef", zegt een bezoeker van The Shore in Scheveningen. Hij gaf 5 procent fooi. "Mensen werken er hard voor. Dan is het fijn om even iets extra's te geven."

Vaker in Amsterdam

Of ondernemers kiezen voor een fooimenu verschilt per regio. Zo heeft in Amsterdam ruim 30 procent van de Tebi-klanten de functie ingeschakeld, terwijl dat in bijvoorbeeld Nijmegen maar 10 procent is.

Bij een rondgang in Den Bosch zeggen verschillende horecazaken er niet aan te willen. "Ik hou er niet zo van", zegt Marc Bouman van Brasserij Breton. "Ik ga niet onnodig fooi opdringen, mensen geven het als ze het zelf willen."

"Als je die keuze toont, voelen mensen zich misschien gedwongen", zegt Angie Joosten van Café CinQ. "Voor ons werkt het prima om het volledig iemands eigen keuze te laten."