NOS Nieuws - Algemeen

Verdachten kunnen weer sneller psychisch onderzocht worden in het Pieter Baan Centrum (PBC). De afgelopen jaren kon het tot negen maanden duren voordat een verdachte in de kliniek kon worden opgenomen. Nu duurt het drie tot vier maanden. Dat blijkt uit cijfers die de NOS heeft opgevraagd.

In de kliniek worden jaarlijks 200 tot 220 verdachten onderzocht. Het gaat om mensen tussen de 18 en 90 jaar oud. De meesten zijn man. Zij worden vaak verdacht van ernstige misdrijven zoals moord, doodslag of verkrachting.

Vorige maand werd bekend dat de verdachte van de moord op Lisa uit Abcoude zeven weken langer in de kliniek moet blijven voor onderzoek. Ook onder anderen de man die ervan wordt verdacht dat hij twee jonge asielzoekers heeft doodgeschoten in Amsterdam, zal in het PBC worden onderzocht.

Normaal gesproken worden verdachten in de kliniek zes weken lang geobserveerd door onder anderen een psychiater en een psycholoog. Op basis van hun bevindingen geven ze advies aan de rechter over de toerekeningsvatbaarheid van de verdachte en of diegene behandeld moet worden in bijvoorbeeld een tbs-kliniek.

De psychiatrische observatiekliniek werd in 1949 in Utrecht geopend door forensisch psychiater Pieter Baan. In 2018 verhuisde de kliniek naar Almere. Daar zijn vier afdelingen met in totaal 28 cellen die vrijwel altijd bezet zijn.

Langer wachten dan normaal

Hoe snel verdachten in het PBC kunnen worden onderzocht, hangt deels samen met het aantal verzoeken. Jaarlijks wordt in duizenden strafzaken onderzoek gedaan naar de toerekeningsvatbaarheid van verdachten. Meestal gebeurt dit in de gevangenis waar de verdachte op dat moment zit. Wanneer intensiever onderzoek nodig is, worden verdachten naar het Pieter Baan Centrum gestuurd.

De afgelopen jaren moesten die verdachten langer wachten dan normaal, meldt het PBC. Dat zou niet alleen komen doordat er meer verzoeken waren, maar ook doordat er minder plek was in de kliniek. Zo werden afdelingen tijdelijk gesloten omdat badkamers gerenoveerd moesten worden. Ook liep de wachttijd op door een tekort aan psychologen en psychiaters.

Rechtszaken vertraagd

Lange wachttijden zijn niet wenselijk omdat rechtszaken daardoor vertraging kunnen oplopen. Dat gebeurde bijvoorbeeld in de rechtszaak tegen de verdachte van de dodelijke schietpartij in Zwijndrecht. Vanwege ruimtegebrek in de observatiekliniek moest de verdachte maandenlang wachten voordat hij kon worden opgenomen.

Het afgelopen jaar is de achterstand ingelopen, zegt het Pieter Baan Centrum. Daardoor duurt het vanaf het moment van de aanmelding nu twaalf tot vijftien weken totdat een verdachte kan worden opgenomen.

Het Pieter Baan Centrum benadrukt dat de wachttijd niet veel korter kan zijn dan tien weken. De kliniek zegt een aantal weken nodig te hebben voor de voorbereidingen. Ook moet het politiedossier zo goed als compleet zijn. "Alleen dan kunnen de gedragsdeskundigen de recherchebevindingen rondom de verdenkingen goed met de onderzochten bespreken."

De komende tijd kan de wachttijd wel weer oplopen, zegt het PBC. De rechtbank en het Openbaar Ministerie hielden rekening met de langere wachttijden. Nu het minder lang duurt voordat een verdachte opgenomen kan worden, gaat het aantal observatieverzoeken mogelijk weer stijgen.

De betrouwbaarheid van de nieuwsvoorziening van omroep Ongehoord Nederland (ON!) staat onder druk. Die conclusie trekt een evaluatiecommissie in een rapport over het Nederlandse omroepbestel en de NPO. Ook zijn er binnen de NPO en de individuele omroepen "te veel kapiteins die elk hun eigen koers varen" en maakt de commissie zich zorgen om andere bedreigingen die journalistieke waarden verdringen.

Ongehoord Nederland draagt volgens de commissie bij aan een divers medialandschap, omdat de omroep zich richt op mensen die zich in andere omroepen minder goed kunnen vinden. Tegelijk staat de betrouwbaarheid van zijn informatievoorziening onder druk, "en daarmee die van de publieke omroep als geheel", staat in het rapport. "Dat is ernstig, het tast wellicht de belangrijkste kernwaarde, de hoofdmissie, van de publieke omroep aan."

In het rapport staat dat de journalistieke kwaliteit van de ON!-programma's nadrukkelijk om aandacht vraagt. "Herhaaldelijk is gebleken dat het media-aanbod niet voldeed aan de kwaliteitsstandaarden van de publieke omroep." Ook hield het programma Ongehoord Nieuws zich meermaals niet aan de journalistieke code. Dat is een verzameling ethische richtlijnen waaraan journalisten van de publieke omroep zich moeten houden, zoals waarheidsvinding, hoor en wederhoor, respect voor privacy en het scheiden van feiten en meningen.

Onjuiste informatie

De NPO-Ombudsman publiceerde sinds 2022 elf onderzoeken waarin het handelen van Ongehoord Nederland negatief wordt beoordeeld. "De constateringen zijn het niet scheiden van feiten en meningen, het onvoldoende tegenspreken en doorvragen door presentatoren en daarmee het verspreiden van aantoonbaar onjuiste informatie."

Verder heeft het Commissariaat voor de Media een boete opgelegd aan ON! in verband met (de schijn van) belangenverstrengeling. Ongehoord Nederland heeft hiertegen een bezwaar ingediend, die procedure loopt nog. In het rapport neemt de evaluatiecommissie "het signaal serieus".

Controle op de publieke omroep

In het rapport beoordeelt een commissie de prestaties van het Nederlandse publieke omroepbestel voor de periode 2022-2026. De Mediawet schrijft voor dat de NPO zo'n onderzoek geregeld laat doen.

De publieke omroep heeft een democratische functie: het informeert de samenleving, controleert de macht en brengt mensen in aanraking met verschillende perspectieven en opinies.

Het Commissariaat voor de Media houdt toezicht op de Nederlandse mediasector. De Ombudsman behandelt klachten over de journalistieke programma's.

Het Nederlandse omroepbestel bestaat uit de NPO als koepelorganisatie, de NOS en de NTR als taakomroepen, en de overige elf omroepen. Het kabinet wil dat de omroepen samengaan in vier omroephuizen.

"Er zijn te veel kapiteins die elk hun eigen koers varen", schrijft de commissie. Er is volgens de onderzoekers onduidelijkheid over de rolverdeling wat betreft de inhoud van programma's. Ook is sprake van concurrentie, zowel tussen de NPO en de omroepen als tussen de omroepen onderling.

Een nieuw omroepbestel met een simpelere structuur en minder "lagen" in de besluitvorming moet volgens de commissie overzicht brengen. Maar er moet wel ruimte blijven voor verschillende perspectieven, om vernieuwing van het aanbod mogelijk te maken.

De commissie stelt dat de NPO zich weer meer moet richten op de kernwaarden: kwaliteit en betrouwbaarheid, pluriformiteit, onafhankelijkheid en toegankelijkheid. "Daarmee onderscheidt de publieke omroep zich van commerciële partijen." Op die manier kunnen de NPO en andere omroepen hun democratische functie blijven vervullen.

Invloed Big Tech

In het rapport benoemt de evaluatiecommissie ook grote bedreigingen van buitenaf, die de journalistieke waarden van de publieke omroep verdringen. Volgens de commissie staan we op een "kritiek punt" in de levensloop van het omroepbestel. Waar journalistiek vroeger sterk verbonden was aan de verzuilde samenleving, is er nu veel meer (niet-journalistieke) concurrentie.

"Dominante internationale partijen analyseren en beïnvloeden consumentengedrag. Platforms als YouTube, Facebook, Instagram, TikTok en Netflix hebben een poortwachtersfunctie gekregen en bepalen daardoor in toenemende mate wat Nederlanders zien, horen en geloven."

De evaluatiecommissie is kritisch omdat dergelijke Big Tech-bedrijven niet zijn ontworpen "voor democratische waarden, maar voor maximale aandacht, het verkrijgen van data en winst". Tegelijkertijd nemen in steeds meer landen "autocratische tendensen" toe en staan democratieën onder druk.

Ook AI en de politiek vormen volgens het rapport een bedreiging. Informatie van kunstmatige intelligentie kan onnauwkeurig of zelfs verzonnen zijn en is moeilijk te controleren. In de politiek wordt de integriteit van de publieke omroep steeds vaker openlijk ter discussie gesteld. De PVV had in 2023 een verkiezingsbelofte om de financiering van de NPO in zijn geheel te beëindigen, en de BBB sprak van "de activistische NPO". Hoogleraren noemden dat een "weinig verhulde aanval op onze publieke omroep".