Op de laatste zondag voor de Tweede Kamerverkiezingen is Den Haag vanmiddag het toneel van een klimaatmars. Volgens de organisatie hebben zowel media als politieke partijen het klimaat in de campagne verwaarloosd. Deze mars moet het thema in spotlights zetten.
Het roept de vraag op hoe kiezers zelf kijken naar klimaat. Opinieonderzoek levert een genuanceerd beeld op. Ja, Nederlanders vinden klimaat belangrijk, maar ze noemen het minder vaak als groot maatschappelijk probleem.
"Als je burgers vraagt hoeveel belang ze hechten aan de klimaataanpak dan ligt dat al jaren vrij hoog", zegt Yvonne de Kluizenaar, onderzoeker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). "Drie vierde of meer van de Nederlanders vindt het tenminste 'enigszins' belangrijk." En dat aandeel blijkt vrij stabiel.
Minder urgentie bij kiezers
SCP-onderzoek laat zien dat het nogal verschilt hoe sterk mensen de klimaataanpak als probleem ervaren. Dat hangt bijvoorbeeld samen met hun politieke voorkeur. Ook denken mensen lang niet altijd dat zijzelf last zullen krijgen van de gevolgen van klimaatverandering. Het wordt nogal eens gezien als een abstract probleem dat anderen treft of mensen in de toekomst.
Ten opzichte van andere thema's lijkt klimaat in belang af te nemen. Het SCP heeft een langlopend onderzoek waarin ze Nederlanders vragen wat ze op dit moment de grootste maatschappelijke thema's vinden van ons land. Deelnemers dragen deze zelf aan, ze krijgen geen keuzes voorgeschoteld.
In het voorjaar van 2023 noemde drie van de tien Nederlanders 'klimaat en milieu' uit zichzelf. Bij het laatste onderzoek was dit afgenomen tot twee op de tien Nederlanders. Daarmee blijft klimaat een veelgenoemd thema, maar duidelijk na bijvoorbeeld wonen en migratie.
Ander onderzoek onderschrijft deze trend. Zo blijkt uit peilingen van marktonderzoeker Ipsos I&O Publiek dat twee jaar geleden 30 procent van de kiezers vond dat de politiek voorrang moet geven aan klimaat. Dat is teruggevallen naar 17 procent, waarmee het thema nog altijd in de top 5 staat, maar achter de woningmarkt (48 procent) en migratie (36 procent). Ook het Amerikaanse onderzoeksbureau PEW zag die scherpe daling in Nederland.
Concurrentie met andere thema's
Deels lijkt dit te komen doordat klimaat om aandacht concurreert met problemen die als urgenter worden gezien dan enkele jaren geleden. "Als andere thema's veel in het publieke debat worden besproken, drukt dit ook klimaat naar de achtergrond", zegt De Kluizenaar van het SCP.
Ook kiezers benoemen dit. "Ik denk niet dat klimaat minder belangrijk is geworden", zegt Beau Ulrich, een 21-jarige verkoopmedewerker uit Alkmaar. "Maar andere punten zijn meer in de spotlights gekomen. Je kunt niet alle problemen oplossen." Ulrich stemde de vorige keer Groenlinks-PvdA, maar is er dit keer nog niet uit.
Ulrich is van plan om vandaag naar de klimaatmars te gaan, maar ziet dat andere problemen ook aandacht vragen, zoals het woningtekort, de gezondheidszorg en de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen.
Wat zeggen de verkiezingsprogramma's?
Volgens de doorrekening van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) willen vooral linkse en progressieve partijen (GL-PvdA /D66) de komende jaren meer inzetten op klimaat. Het CDA wil dit in mindere mate. De VVD en NSC kozen voor continuïteit. BBB en JA21 zwakken het klimaatbeleid af en de PVV liet het programma niet doorrekenen.
De concurrentie met andere thema's is niet de enige verklaring. Het beeld dat mensen hebben van klimaatbeleid in andere landen heeft invloed op hun mening, bleek uit onderzoeken waarin het SCP achtergrondgesprekken voerde. "Veel mensen hebben het gevoel dat Nederland al veel meer doet dan andere landen", zegt De Kluizenaar. "Dat roept bij een deel van de mensen weerstand op tegen plannen om meer te doen, zeker als dat offers vergt."
Hoogtepunt in 2018
Sinds de laatste Tweede Kamerverkiezing is er ook veel veranderd in de wereld. Zo trad Donald Trump aan als president van Amerika. Nog meer dan in zijn vorige termijn zet hij het mes in het klimaatbeleid. In Europa groeien juist de zorgen dat hoge energieprijzen en duurzaamheidsregels het lastig maken voor bedrijven om te concurreren.
Klimaat daalde dus op de lijst van de grootste problemen die kiezers ervaren. "Maar onderzoek nuanceert ook het soms geschetste beeld dat de belangstelling helemaal weg is", zegt De Kluizenaar. Zeker als je verder terugkijkt, is de aandacht nog steeds op een hoog niveau.
Tot 2018 noemde doorgaans nog geen 10 procent van de mensen klimaat en milieu als voornaam thema. De belangstelling nam daarna flink toe met een dip in coronatijd, toen gezondheid en zorg alle aandacht vroegen. Het hoogtepunt lag eind 2019 toen Nederlanders klimaatverandering voor even zagen als het allerbelangrijkste maatschappelijke thema.
